بررسی تطبیقی جایگاه عقل در دین از دیدگاه ابن‌تیمیه و بحرانی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته حوزه علمیه قم و دانش پژوه موسسه دارالاعلام المدرسه اهل البیت

2 دانشیار گروه فلسفه دانشگاه قم

چکیده

بحث عقل، کارکرد و محدوده آن یکی از مباحث مهم و تأثیرگذار در شکل‌گیری آرا و عقاید، مخصوصاً در حوزه دین، است که افراط و تفریط‌های فراوانی در خصوص آن صورت گرفته است. در این مقاله ضمن بررسی معانی عقل، دیدگاه ابن‌تیمیه، از رهبران و بنیان‌گذاران جریان سلفی‌گری، و شیخ یوسف بحرانی، از علمای اخباری‌گری شیعه، را بررسی می‌کنیم و نقاط اشتراک و اختلاف آنها را، به رغم ظاهرگرایی هر دو، می‌کاویم. هرچند هر دو تا حدودی کارآیی عقل را قبول دارند، ولی در مقام عمل برای عقل ارزشی قائل نشده‌اند و در عین اینکه حسن و قبح عقلی را می‌پذیرند، ملازمه آن با شرع را قبول ندارند و در مقام تعارض عقل و نقل عملاً نقل را مقدم می‌کنند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Comparison of the Viewpoints of Ibn Taymiyyah and Bahrani on the Position of Reason in Religion

نویسندگان [English]

  • Majid Heidari Azar 1
  • Ali Allah bedashti 2
1 M.A.Student in the Institute of Dār-ul-A,lām
2 Associate Professor, Department of Philosophy, University of Qom
چکیده [English]

The notion of reason, its functions and boundaries is one of the significant and influential subjects forming the theories of scholars of religion that is sometimes either exaggerated or undermined. This article surveys different meanings of reason as well as the viewpoints of Ibn Taymyyah, the founder of Salafism, and Sheikh Yusuf Bahrāni, a prominent Shiite scholar, on it, shedding light on their commonalities and differences, despite the fact that both of them belong to Zāhiri School of interpretation. In practice, they both lay little store on reason while admitting its practicability to some extent. Similarly, they both reject the correlation of reason and law, in spite of accepting the theory of rational goodness and badness, and prioritize narration to reason in time of their discord.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ibn Taymyyah
  • Sheikh Yusuf Bahrāni
  • reason
  • Narration
  • Goodness and Badness
قرآن کریم.
ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1374). مجموعه تفسیر شیخ الاسلام ابن تیمیه، تحقیق: عبدالصمد شرف الدین، بمبئی: دار القیمة.
ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1406). منهاج السنة النبویة فینقض کلام الشیعة القدریة، تحقیق: محمد رشاد سالم، بی‌جا: جامعة الامام محمد بن سعود الاسلامیة، الطبعة الاولی.
ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1408 الف). الفتاوی الکبری، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، مصطفی عبدالقادر عطا، بی‌جا: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی.
ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1408 ب). رسالة فی اصول الدین، بی‌جا: مکتبة الایمان.
ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1411). درء تعارض العقل والنقل، تحقیق: محمد رشاد سالم، مملکة العربیة السعودیة: جامعة الامام محمد بن سعود الاسلامیة، الطبعة الثانیة.
ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1413). الفرقان بین الحق والباطل، تحقیق: عبد القادر الارناؤوط، بی‌جا: مکتبة دار البیان، مکتبة المؤید.
ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1419). الجواب الصحیح لمن بدل دین المسیح، تحقیق: علی بن حسن بن ناصر،‌ عبد العزیز بن إبراهیم العسکر،‌ حمدان بن محمد الحمدان، ریاض: دار العاصمة، الطبعة الثانیة.
ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1420). النبوات، تحقیق: عبد العزیز بن صالح الطویان، ریاض: أضواء السلف، الطبعة الاولی.
ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1422). بغیة ‌المرتاد، تحقیق: موسی ‌بن سلیمان الدویش، بی‌جا: مکتبة ‌العلوم والحکم، الطبعة الثالثة.
ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1424). الرد علی المنطقیین، تحقیق: محمد حسن اسماعیل، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی.
ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1425 ب). الفتوی الحمویة الکبری، تحقیق: حمد بن عبدالمحسن التویجری، ریاض: دار الصمیعی، الطبعة الثانیة.
ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1425 الف). شرح العقیدة الأصفهانیة، محقق: محمد بن ریاض الأحمد، بیروت: مکتبة العصریة.
ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1426). مجموع ‌الفتاوی، محقق: أنور الباز، عامر الجزار، بی‌جا: دار الوفاء، الطبعة الثالثة.
ابن فارس، احمد (1404). معجم مقاییس اللغة، تحقیق: عبدالسلام محمد هارون، قم: مکتبة الاعلام الاسلامی، الطبعة الاولی.
ابن منظور، محمّد بن مکرم (1426). لسان العرب، بی‌جا: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی.
بحرانی، یوسف بن احمد بن ابراهیم (1405). الحدائق الناضرة فیأحکام العترة الطاهرة، محقق، مصحح: محمد تقی ایروانی، سید عبد الرزاق مقرم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول.‍
بحرانی، یوسف بن احمد بن ابراهیم (1423). الدرر النجفیة من الملتقطات الیوسفیة، بیروت: دار المصطفی لاحیاء التراث، الطبعة الاولی.
بحرانی، یوسف بن احمد بن ابراهیم (1429). لؤلؤة ‌البحرین، تحقیق: سید محمد صادق بحرالعلوم، بی‌جا: مکتبة فخراوی، الطبعة الاولی.
بهشتی، ابراهیم (1391). اخباری‌گری، قم: چاپ و نشر دارالحدیث، چاپ سوم.
الجوهری، اسماعیل بن حماد (1430). الصحاح، بیروت: دار احیاء التراث الاسلامی، الطبعة الخامسة.
ربانی گلپایگانی، علی (1392). عقل و دین، قم: انتشارات رائد، چاپ اول.
السمهوری، رائد (2010). نقد الخطاب السلفی، لندن: انتشارات طوی للنشر والاعلام، الطبعة الاولی.
شریفی، احمدحسین (1383). «عقل از دیدگاه اخباریان شیعه»، در: شیعه‌شناسی، ش6، ص23-58.
صدرالدین شیرازی، محمد ابن ابراهیم (1383). شرح اصول کافی، تحقیق: محمد خواجوی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ اول.
طباطبایی، محمد حسین (1417). المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم.
علی‌زاده موسوی، مهدی (1391). سلفی‌گری و وهابیت، قم: نشر آوای منجی، چاپ اول.
غزالی، محمد (1426). احیاء علوم الدین، بیروت: دار ابن حزم، الطبعة الاولی.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1410). العین، قم: نشر هجرت، چاپ دوم.
الفیومی، أحمد بن محمد بن علی (1414). المصباح المنیر، قم: دار الهجره، الطبعة الثانیة.
قاضی عبدالجبار (1433). المغنی فی ابواب التوحید والعدل، تحقیق: محمد خضر نبها، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی.
کراجکی، محمد ابن علی (1383). کنز الفوائد، تحقیق: عبدالله نعمیه، قم: دار الزخائر، الطبعة الثانیة.
مطهری، مرتضی (1390). مجموعه آثار، تهران: صدرا.
مظفر، محمدرضا (1378). اصول فقه، تعلیق و تحقیق: علی شیروانی، قم: دارالعلم، چاپ اول.
مفید، محمد ابن محمد (1413). النکت فی مقدمات الاصول، تحقیق: سید محمدرضا حسینی، بی‌جا: مؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، الطبعة الاولی.‌
موسوی بجنوردی، محمدکاظم (تحت اشراف) (1368). دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران: مرکز بزرگ دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول.