کاوشی در چگونگی عمل شیعیان به فقه تا پیش از امام محمد باقر (ع)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 طلبه و مدرس مجتمع آموزش عالی امام خمینی (ره)

2 استادیار گروه ادیان و مذاهب گروه جامعه المصطفی

چکیده

چگونگی عمل شیعیان به فقه در دورهٔ قبل از امامت امام محمد باقر 7، مسئله‌ای است مبهم که برخی حتی بدان ورود نکرده‌اند یا گذرا از آن سخن رانده‌اند. نوشتار حاضر، با بررسی دورهٔ نخست فقه شیعه پس از پیامبر اکرم 9 تا قبل از امام محمد باقر 7، می‌کوشد چگونگی عمل شیعیان به فقه و راه‌های اخذ آن در این دوره را بازخوانی کند؛ دوره‌ای که امامان نخست، با مشکلات فراوانی روبه‌رو بودند. روایات فقهی و نقل‌های موجود تاریخی نشان می‌دهد شیعیان با روش‌هایی مانند اجتهاد بر اساس اصول القاشدهٔ امامان در شهرهای دور از مرکز شیعه، پرسش مستقیم از ایشان یا اصحاب، تابعین و عالمان شیعی یا احتمالاً رجوع به مکتوبات و دست‌نوشته‌های برجای‌مانده از امامانی مانند امام حسن مجتبی 7 و امام سجاد 7 یا اصحاب آنان نظیر ابورافع و دو فرزندش، مسائل فقهی خود را درمی‌یافته‌اند. البته شیعیان قبل از امام محمد باقر 7، گاهی برای دریافت پاسخ در مسائل شرعی، به عالمان غیرشیعی رجوع می‌کرده‌اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Exploring Shiites' Adherence to Fiqh until Imam Baqir (AS)

نویسندگان [English]

  • Sayyed Murtaza Adeli 1
  • Qasem Javadi 2
1 PhD student of Contemporary Theological Currents, Al-Mustafa International University, Correspondent Author,
2 Assistant Professor, Department of Religions and Denominations, Internationa University of Almostafa
چکیده [English]

The issue of practicing Shia law in the period before the Pontificate of Imam Muhammad Baqir (PBUH) is something that many consider it vague and even does not come to mention it and have been passed by without talking about more. Clarifying this issue in the period that have mentioned can create new windows in the science of jurisprudence. The investigation of present study and the first jurisprudence after the death of the Prophet Mohammad (PBUH) and his progeny before Imam Muhammad Baqir(PBUH), looking how to act and obtain and review the Jurisprudence of Shi'a for this period; The time when the first four Shi'a Imams with numerous problems such as facing Umayyad rules, lack of concern on jurisprudential issues for the later periods, the events after the incident of Karbala and not having a strong Shi'a government for the development and spread of pure Shi'a jurisprudence. Jurisprudential story and narration from history shows that the Shi'as are practicing the methods of Ijtihad based on the principles induced by the Imams in Shiite cities far from the center, questioning him directly, question his companions and followers and Shi'a scholars or going back to written that have left from Imams from before such as Imam Hassan and Imam Sajjad or their companions such as Abu Raf’e and his two sons and they were finding the issue of their jurisprudences. Indeed sometimes the Shi'as before Imam Baqir, they were going to non- Shi'a scholars to get the answer of legal issues

کلیدواژه‌ها [English]

  • Shiite Jurisprudence
  • Shiite periods
  • Shiite jurisprudence problems

عنوان مقاله [العربیة]

استکشاف کیفیة عمل الامامیة بالفقه قبل الامام الباقر 7

چکیده [العربیة]

کثیر من العلماء عدّوا کیفیة عمل الامامیة بالفقه قبل الامام محمد الباقر 7 من الامور الغامضة ولم تتعرضوا بها او مرّو بها اجمالاً. یمکن انفتاح نافذة جدیدة الی تاریخ الفقه بتوضیح هذا الامر فی العهد المذکور.





یستهدف من هذا المقال، الدراسة فی کیفیة عمل الامامیة بالفقه و طرق الاخذ به من عهد الرسول 9 الی الامام محمد الباقر 7 و هی فترة کانت فیها مصائب عدیدة للائمة الاطهار : کالتقابل مع الامویان، عدم الاهتمام بالفقه کسائر العصور، الوقایع التی وقعت فی کربلاء و عدم وجود حکومة قویة شیعیة لانتشار الفقه الشیعی.





تظهر من الروایات الفقهیة والتاریخیة ان الشیعة اخذوا احکامهم الفقهیة من اسلوبٍ کالاجتهاد الموافق للاصول الذی وصل الیهم من الائمة المعصومین : فی مدائن بعیدة، السؤال من الائمة مباشرة او من اصحابهم او تابیهم والعلماء الشیعی و فی بعض الامور بالمراجعة الی المکتوبات التی ورثوا من الائمة : کالامام الحسن المجتبی او السجاد 7 او اصحابهم مثل ابورافع و ولدیه. ولکن الامامیة رجعوا الی علماء العامة قبل الامام محمد الباقر 7.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • فقه الشیعة
  • تطور فقه الشیعة
  • الائمة الاربعة الاولیّة
  • عمل الامامیة بالفقه
  • مصائب فقه الشیعة
ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة‌اللّه (1404). شرح نهج البلاغة لابن ابی‌الحدید، قم: کتاب‌خانهٔ آیت‌اللّه مرعشی نجفی، چاپ اول.

ابن ابی‌شیبه الکوفی، عبداللّه بن محمد (1409). المصنف، تحقیق: کمال یوسف الحوت، ریاض: مکتبة الرشد، الطبعة الاولی.

ابن‌جوزی، سبط (1418). تذکرة الخواص، قم: منشورات الشریف الرضی.

ابن‌حزم اندلسی، علی (1404). الأحکام فی اصول الأحکام، قاهره: دار الحدیث، الطبعة الاولی.

ابن‌خلکان، احمد بن محمد بن ابی‌بکر (1971). وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، تحقیق: احسان عباس، بیروت: دار صادر، الطبعة الاولی.

ابن‌خیاط اللیثی العصفری (شباب)، خلیفه (1415). تاریخ خلیفه بن خیاط، تحقیق: فواز، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی.

ابن‌داود حلی، حسن بن علی (1383). رجال ابن‌داود، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

ابن‌سعد الهاشمی البصری، محمد (1410). الطبقات الکبری، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی.

ابن‌شعبه حرانی، حسن (1404). تحف العقول، قم: انتشارات جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیهٔ قم.

ابن‌شهرآشوب مازندرانی، محمد (1379). المناقب، قم: علامه.

ابن‌عبدالبر، یوسف بن عبداللّه (1412). الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق: علی‌ محمد البجاوی، بیروت: دار الجیل، الطبعة الاولی.

ابن‌عساکر الشافعی، علی بن حسن (1995). تاریخ مدینة دمشق و ذکر فضلها و تسمیة من حلها من الأماثل، تحقیق: عمر بن غرامه العمری، بیروت: دار الفکر.

ابن‌فهد حلی، احمد بن محمد (1407). عدة الداعی و نجاح الساعی، بیروت: دار الکتاب العربی، الطبعة الاولی.

ابن‌قدامه المقدسی، عبداللّه بن أحمد (1405). المغنی فی فقه الإمام أحمد بن حنبل الشیبانی، بیروت: دار الفکر، الطبعة الاولی.

امین مصری، احمد (1969). فجر الاسلام، بیروت: دار الکتاب العربی، الطبعة العاشرة.

امین، سید محسن (1406). اعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.

آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن (1408). الذریعة إلی تصانیف الشیعة، قم: اسماعیلیان/تهران: کتاب‌خانهٔ اسلامیه.

البسوی، یعقوب بن سفیان (1401). المعرفة والتاریخ، تحقیق: اکرم ضیاء العمری، بیروت: مؤسسة الرسالة، الطبعة الثانیة.

البلاذری، أحمد بن یحیی بن جابر (1417). جمل من انساب الأشراف، تحقیق: سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت: دار الفکر، الطبعة الاولی.

تمیمی مغربی، نعمان بن محمد (1385). دعائم الإسلام، قم: مؤسسهٔ آل‌البیت: لإحیاء التراث، الطبعة الثانیة.

ثقفی کوفی، ابراهیم بن محمد (1353). الغارات، تحقیق: جلال‌الدین حسینی ارموی، تهران: انجمن آثار ملی.

جمعی از نویسندگان (1427). دائرة‌المعارف فقه مقارن، تحت اشراف: ناصر مکارم شیرازی، قم: انتشارات مدرسهٔ امام علی بن ابی طالب 7، چاپ اول.

حرّ عاملی، محمد بن حسن (1409). وسائل الشیعة، قم: مؤسسهٔ آل‌البیت:، چاپ اول.

حسنی، هاشم معروف (1411). تاریخ الفقه الجعفری، قم: دار الکتاب الإسلامی، چاپ اول.

حسینی شیرازی، سید محمد (1428). من فقه الزهراء، قم: رشید، چاپ اول.

حلی، حسن بن یوسف (1381). خلاصة الاقوال فی معرفة احوال الرجال، نجف: مطبعة الحیدریة، الطبعة الثانیة.

الحمیری، عبداللّه بن جعفر (بی‌تا). قرب الإسناد، تهران: مکتبة نینوا.

الدهلوی، احمد بن عبدالرحیم ولی‌اللّه (1404). الإنصاف فی بیان أسباب الاختلاف، تحقیق: عبدالفتاح ابوغده، بیروت: دار النفائس، الطبعة الثانیة.

الدهلوی، احمد بن عبدالرحیم ولی‌اللّه (بی‌تا). حجة اللّه البالغة، تحقیق: سید سابق، قاهره/بغداد: دار الکتب الحدیثة/ مکتبة المثنی.

الدینوری، احمد بن داود (1368). الأخبار الطوال، تحقیق: عبدالمنعم عامر، قم: منشورات الرضی.

الذهبی، محمد بن احمد (1995). میزان الاعتدال فی نقد الرجال، تحقیق: علی‌محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دار الکتب العلمیة.

الذهبی، محمد بن احمد (1419). تذکرة الحفاظ، تحقیق: زکریا عمیرات، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی.

سبحانی، جعفر (بی‌تا). تاریخ الفقه الإسلامی و أدواره، بیروت: دار الأضواء.

سید مرتضی (1417). المسائل الناصریات، تحقیق: مرکز البحوث والدراسات العلمیة، تهران: رابطة الثقافة والعلاقات الإسلامیة، الطبعة الاولی.

شهابی، محمود (1372). ادوار فقه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ چهارم.

الشیرازی الفیروزآبادی، ابراهیم بن علی (1970). طبقات الفقهاء، تحقیق: احسان عباس، بیروت: دار الرائد.

صدر، سید حسن (1375). تأسیس الشیعة لعلوم الاسلام، تهران: انتشارات اعلمی، چاپ دوم.

صدوق، محمد بن علی (1362). الخصال، قم: جامعهٔ مدرسین، چاپ اول.

صدوق، محمد بن علی (1413). من لایحضره الفقیه، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم.

صدوق، محمد بن علی (بی‌تا). علل الشرائع، قم: انتشارات داوری.

طبری، محمد بن جریر (1387/1967). تاریخ الأمم والملوک، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار التراث، الطبعة الثانیة.

طوسی، محمد بن حسن (1407 الف). الخلاف، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول.

طوسی، محمد بن حسن (1407 ب). تهذیب الأحکام، تهران: دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم.

العاملی، محمود قانصو (2005). کتاب علی 7 (الجامعه)، بیروت: دار المدی.

عطاردی، عزیزاللّه (1373). مسند الإمام المجتبی ابی‌محمد الحسن بن علی 7، تهران: نشر عطارد، چاپ اول.

عطاردی، عزیزاللّه (1376). مسند الإمام الحسین 7، تهران: نشر عطارد، چاپ اول.

عطاردی، عزیزاللّه (1379). مسند الإمام السجاد 7، تهران: نشر عطارد، چاپ اول.

عطاردی، عزیزاللّه (1386). مسند الإمام امیرالمؤمنین ابی ‌الحسن علی بن ابی ‌طالب 7، تهران: نشر عطارد، چاپ اول.

عطاردی، عزیزاللّه (1412). مسند فاطمة الزهراء (س)، تهران: نشر عطارد، چاپ اول.

فضلی، عبدالهادی؛ و دیگران (1431). المذاهب الإسلامیة الخمسة؛ تاریخ و توثیق، بیروت: الغدیر، الطبعة الثالثة.

کاشف‌الغطاء، علی بن محمدرضا (1399). أدوار علم الفقه و أطواره، بیروت: دار الزهراء، الطبعة الاولی.

الکشی، محمد بن عمر (1348). رجال الکشی، مشهد: مؤسسهٔ نشر دانشگاه مشهد.

کلینی، محمد بن یعقوب (1365). الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیة.

لالانی، ارزینا (1381). نخستین اندیشه‌های شیعی (تعالیم امام محمد باقر 7)، ترجمه: فریدون بدره‌ای، تهران: فرزان‌روز، چاپ اول.

مدیر شانه‌چی، کاظم (1375). علم الحدیث و درایة الحدیث، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ یازدهم.

المزی، یوسف بن زکی (1400). تهذیب الکمال، تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، الطبعة الاولی.

مفید، نعمان بن محمد (1413). الإرشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، چاپ اول.

المقدسی، مطهر بن طاهر (بی‌تا). البدء والتاریخ، بور سعید: مکتبة الثقافة الدینیة.

المکی، محمد بن علی (1426). قوت القلوب فی معاملة المحبوب و وصف طریق المرید إلی مقام التوحید، تحقیق: عاصم إبراهیم الکیالی، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الثانیة.

موسوی خمینی، سید روح‌اللّه (1376). الإجتهاد والتقلید، قم: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، چاپ اول.

نجاشی، احمد بن علی (1407). رجال النجاشی (فهرست اسماء مصنفی الشیعه)، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

النیسابوری، مسلم بن حجاج (بی‌تا). صحیح مسلم، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.