واکاوی حکم استظلال در شب از منظر فقه مذاهب اسلامی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری رشته مطالعات تطبیقی مذاهب اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب

2 استاد سطوح علی حوزه علمیه قم؛ دانش آموخته سطح چهار حوزه و پژوهشگر پژوهشگاه المصطفی

چکیده

 پس از رحلت پیامبر اسلام (ص) امت او به فرقه‌های متعدد کلامی و فقهی تقسیم شدند. در این میان، سلفیانِ تکفیری راهی متفاوت‌تر با امت اسلامی و سایر فرق در پیش ‌گرفتند؛ جریانی که مدعی پیروی از سیره سلف صالح و داشتن صحیح‌ترین قرائت‌ها و فهم‌ها از دین است. یکی از راه‌های ارزیابی صحت ‌و سقم عقاید و باورهای جریان سلفی‌تکفیری این است که اندیشه‌های آنان را با دیگر فرق اسلامی مقایسه کنیم. بدین‌منظور صفت «استواء بر عرش»، که از صفات خبری خداوند است، انتخاب شد تا دیدگاه سلفیان و دیدگاه ماتریدیان حنفی‌مسلک بررسی، ارزیابی و مقایسه شود. از این‌روی مقاله حاضر با روشی اسنادی‌تحلیلی به مقایسه تطبیقی صفت «استواء بر عرش» میان سلفیان، با تأکید بر ابن‌تیمیه و ماتریدیان، می‌پردازد؛ و در پایان به این نتیجه می‌رسد که ادعای سلفیان در خصوص پیروی از سیره سلف صالح ادعایی نادرست است. ماتریدیان در مسئله استواء بر عرش و صفات خبری نگاهی تنزیهی همراه با تأویل دارند؛ ولی سلفیان بدون داشتن دیدگاهی واحد نگاهی تفویضی همراه با تشبیه و تجسیم به مسئله استواء دارند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Analysis of Istizlal at Night Based on Islamic Jurisprudential Perspectives

نویسندگان [English]

  • Nasrin Fattahi 1
  • mahdi dargahi 2
1 Assistant Professor, Department of Literature and Humanities, Islamic Azad University, Kermanshah
2 Professor, Islamic Seminary, Qom. Researcher of Al-Mostafa Research Center
چکیده [English]

Men’s Istizlal at night at the time of Ihram (state of pilgrim sanctity) in Hajj (pilgrimage) and Omreh is an issue that its legitimacy or illegitimacy is not clearly obvious from the perspective of Islamic jurisprudence (Fiqh). This subject has not been surveyed comprehensively. So it demands a comprehensive study. Disagreements of the Islamic jurists on the concept of men’s Istizlal and on interpreting its meaning, has led to different judicial decisions. The different views go so far that some jurists believe the lack of sunlight at night can be as an evidence of meaninglessness of men’s Istizlal at night. However, based on a robust theory and legitimate evidence, Istizlal can be defined as the covering the head from coldness, rain, and sunlight. Thus, Istizlal from light and heat for Mohrem men (consecrated pilgrims) during the day is just one of evidence of Istizlal for men. Accordingly, if Istizlal from rain and coldness would take place at night, it could be considered Istizlal at night. Seeking to identify the opinions and perspectives held by Islamic jurists and determining the scope of related evidence and explicating the duties of men in Istizlal at night, the present article, using a library-based method, analyzes and describes the statements declared in the jurisprudence of Islamic sects.

کلیدواژه‌ها [English]

  • inviolable things of Ihram
  • istizlal
  • Istizlal at night
  • Islamic Jurisprudence

عنوان مقاله [العربیة]

التفحص فی حکم الاستظلال فی اللیل فی وجهة النظر فقه المذاهب الاسلامیة

چکیده [العربیة]

کان استظلال الرجال فی اللیل من مسائل الاحرام فی الحج و العمرة و لکن مشروعیته فی وجهة النظر فقه المذاهب الاسلامیة غیر واضحة و ما کان تحقیق و تالیف منسجم فی هذه المسألة الی الآن. و لذلک، السؤال عن احکام استظلال الرجال فی اللیل صارت مسألة تحتاج الی التفحص و التحقیق یکون فی الشأن.


اختلاف الفقهاء فی تصور الاستظلال فی اللیل و تبیین مفهومه موجباً لاختلافهم فی حکم الاستظلال فی الاحکام حتی ظنّ بعضهم، انّ عدم ضیاء الشمس فی اللیل دلیل علی عدم تحقق الاستظلال فی اللیل؛ مع انّ الاستظلال بالنظر الصحیح و المستند الی الادلّة القطعیة، کان بمعنی ستر الرأس عن البرودة و المطر و ضیاء الشمس. نتیجة أنّ الاستظلال عن ضیاء و حرارة الشمس للرجال فی النهار کان من مصادیق الاستظلال للرجال فقط، کما انّ الاستظلال عن المطر و البرودة فی اللیل کان مصادیق الاستظلال فی اللیل.


الهدف الاساسی فی هذا التحقیق هو معرفة آراء و اقوال فقهاء المذاهب الاسلامیّة فی حدود الادلة و تبیین وظائف الرجال فی الاستظلال فی اللیل و الوصول الی هذا الهدف میّسراً فی ظلّ تجمیع معلومات المکتبیة فی فقه المذاهب الاسلامیة و تحلیلها.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • محرمات الاحرام
  • الاستظلال فی اللیل
  • الفقه الاسلامی

کتاب‌نامه

آخوند خراسانی، محمدکاظم بن‌حسین (۱۳۸۶ش)، کفایه الاصول، اصفهان: خاتم الانبیاء.

آل‌عصفور بحرانى، یوسف بن‌احمد بن‌ابراهیم (1405ق)، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

امام خمینی، سید روح‌اللّه موسوى (1425ق)، تحریر الوسیلة، ترجمه على اسلامى، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

البانی، محمد ناصرالدین (1399ق)، حجة النبی صلى اللّه علیه وسلم کما رواها عنه جابر رضی اللّه عنه، چ پنجم، بیروت: المکتب الإسلامی.

ابن‌تیمیة، تقی‌الدین (1426ق/2005م)، مجموع الفتاوى، المحقق أنور الباز ـ عامر الجزار، چ سوم، بی­جا: دار الوفاء.

ابن‌حزم، أحمد بن‌سعید (بی­تا)، المحلى، بیروت: دارالفکر.

ابن‌عابدین، محمدامین بن‌عمر (1421ق)، حاشیه ابن‌عابدین رد المحتار علی الدر المختار، حسام الدین بن‌محمد صالح فرفور، دمشق: دارالبشائر.

ابن‌عبدالبر، أبوعمر یوسف بن‌عبداللّه (2000م)، الاستذکار، تحقیق سالم محمد عطا ـ محمدعلی معوض، بیروت: الناشر دار الکتب العلمیة.

ابن‌عساکر (1415ق)، تاریخ مدینة دمشق، تحقیق: علی شیری، بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع.

ابن‌فارس، بن‌زکریا (1404ق)، معجم مقائیس اللغه، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.

ابن‌قدامه، احمد بن‌محمد (۱414ق/1994م)، الکافی فی فقه الإمام احمد، دار الکتب العلمیة.

ابن‌منظور، محمد بن‌مکرم (1414ق)، لسان العرب، چ سوم، بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع ـ دار صادر.

ابن‌نجیم المصری، إبراهیم بن‌محمد (۱۱۳۸ق)، البحر الرائق شرح کنز الدقائق، چ دوم، بی­جا: دار الکتاب الاسلامی.

أبوالبرکات (بی­تا)، الشرح الکبیر، دار إحیاء الکتب العربیه ـ عیسى البابی الحلبی وشرکاه، بی­جا: بی­نا.

أبوداود (بی­تا)، سنن أبی داود، تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید، بیروت: المکتبه العصریه/یدا.

أبی‌شیبة الکوفی (بی­تا)، المُصَنَّف، تحقیق محمد عوامة، بی‌جا: دار القبلة.

احمد المرتضی (۱400ق)، شرح الازهار فی فقه الزیدیه، صنعا: غمضان.

البانی، محمد ناصرالدین (1405ق/1985م)، إرواء الغلیل فی تخریج أحادیث منار السبیل، چ دوم، بیروت: المکتب الإسلامی.

بهوتی، منصور بن‌یونس بن‌إدریس (1418ق/1996م)، شرح منتهى الإرادات المسمى دقائق أولی النهى لشرح المنتهى، بیروت: الناشر عالم الکتب.

بیهقی، أبوبکر أحمد بن‌الحسین بن‌علی (1344ق)، السنن الکبرى، بی­نا، مجلس دائرة المعارف النظامیة الکائنة.

حر عاملى، محمد بن‌حسن (1409ق)، وسائل الشیعه، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.

حمیرى، نشوان بن‌سعید (1420ق)، شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، بیروت: دار الفکر المعاصر.

ﺧﺪﺍﺩﺍﺩﯼ، ﻓﺘﺢ ﺍﻟﻠﻪ (1390ش)، «استظلال در شب»، ﻣﯿﻘﺎﺕ ﺣﺞ، ﺷﻤﺎﺭﻩ 77.

خوانسارى، سید احمد بن‌یوسف (1405ق)، جامع المدارک فی شرح مختصر النافع، چ دوم، قم: مؤسسه اسماعیلیان.

خویى، سید ابوالقاسم موسوى (1410ق)، المعتمد فی شرح المناسک، قم: منشورات مدرسة دار العلم ـ لطفى.

الدسوقی، محمد بن‌أحمد (بی­تا)، حاشیه الدسوقی على الشرح الکبیر، بی­جا: بی­نا، نرم‌افزار مکتبه الشامله.

راغب اصفهانى، حسین بن‌محمد (1412ق)، مفردات ألفاظ القرآن، لبنان ـ سوریه: دار العلم ـ الدار الشامیة.

الرافعی، عبدالکریم (بی‌تا)، فتح العزیز، بی­جا: دارالفکر.

الزرکشی المصری، شمس‌الدین محمد بن‌عبداللّه الحنبلی (1413ق/1993م)، شرح الزرکشی، بی‌جا: دار العبیکان.

الزیلعی الحنفی (1313ق)، تبین الحقائق، القاهره: الناشر دار الکتب الإسلامی.

السمرقندی، محمد بن‌احمد (۱۴۱۴ق)، تحفة الفقهاء، بیروت: دار الکتب العلمیه.

السیوطی، جلال‌الدین (بی­تا)، شرح سنن ابن‌ماجه، فخرالحسن الدهلوی، نرم‌افزار مکتبه الشامله.

شاهرودى حسینى، سید محمود (1402ق)، کتاب الحج،قم: مؤسسه انصاریان.

الشوکانی، محمد بن‌علی بن‌محمد بن‌عبداللّه (1413ق/1993م)، نیل الأوطار، تحقیق عصام‌الدین الصبابطی، مصر: دار الحدیث.

صاحب بن‌عباد، اسماعیل (1414ق)، المحیط فی اللغة، بیروت: عالم الکتاب.

الصدر، محمدباقر (۱۴۱۸ق)، دروس تمهیدیة فی علم الاصول المعالم الجدیدة للاصول، چ دوم، النجف الاشرف: إصدار مکتبة النجاح لصحابها، السید مرتضى الرضوی.

طوسى، ابوجعفر محمد بن‌حسن (1407ق)، تهذیب الأحکام، چ چهارم، تهران: دار الکتب الإسلامیة.

عاملى، میر سید احمد علوى (بی­تا)، مناهج الأخیار فی شرح الاستبصار، قم: مؤسسه اسماعیلیان.

العبدری الغرناطی، أبوعبداللّه المواق المالکی (1416ق)، التاج والإکلیل لمختصر خلیل، بی­جا: دار الکتب العلمیه.

علامه حلّى، حسن بن‌یوسف بن‌مطهر اسدى (1413ق)، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، چ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

فاضل لنکرانی، محمد (1418ق)، کتاب الحج، چ دوم، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.

فیض کاشانى (1406ق)، الوافی، اصفهان: کتابخانه امام امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام.

فیومى مقرى، احمد بن‌محمد (بی­تا)، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم: منشورات دار الرضی.

القرطبی، ابن‌رشد (1409ق/1989م)، البیان والتحصیل والشرح والتوجیه والتعلیل لمسائل المستخرجة، تحقیق د. محمد حجی و آخرون، چ دوم، بیروت: دار الغرب الإسلامی.

الکاشانی، أبی‌بکر (۱۴۰۹ق)، بدائع الصنائع، بی‌جا: بی­نا.

کلینى، ابوجعفر محمد بن‌یعقوب (1407ق)، الکافی، چ چهارم، تهران: دار الکتب الإسلامیة.

مبارکفوری، أبوالحسن عبیداللّه (1404ق/1984م)، رعاة المفاتیح شرح مشکاة، چ سوم،بنارس الهند: المصابیح إدارة البحوث العلمیة والدعوة والإفتاء ـ الجامعة السلفیة.

متقی الهندی (1401ق)، کنزالعمال، تحقیق بکری حیانی صفوه السقا، چ پنجم، بی­جا: مؤسسه الرساله.

محقق داماد یزدی، سید محمد (1409ق)، کتاب الحج، تقریر عبداللّه جوادی آملی، قم: چاپخانه مهر.

مدنی کاشانى، حاج آقا رضا (1411ق)، براهین الحج للفقهاء و الحجج، چ سوم، کاشان: مدرسه علمیه آیت‌اللّه مدنى کاشانى.

مسلم (بی­تا)، الصحیح، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

مناسک حج همراه با حواشی، دارالحدیث، دوم، زمستان 74، بی جا

نراقى، مولى احمد بن‌محمد مهدى (1415ق)، مستند الشیعة فی أحکام الشریعة، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.

النووی، أبوزکریا محیی‌الدین (بی­تا)، المجموع شرح المهذب، بی‌جا: دار الفکر.

یحیی بن‌حسین (بی‌تا)، الاحکام فی الحلال و الحرام، بی‌جا: بی‌نا.