دانشگاه ادیان و مذاهبپژوهشنامه مذاهب اسلامی2423-4044112220250219A comparative study of the doctrine of habit from the perspective of Hamedani's Ayn al-Qudsat and al-Ghazali's doctrine of negligenceبررسی تطبیقی آموزه عادت از منظر عین القضات همدانی و آموزه غفلت غزالی92620568610.22034/jid.2024.476722.2520FAنداکوه گردزاده. دانشجوی دکترای تخصصی ادیان و عرفان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد قم، قم، ایرانمهدیلک زاییدانشیار گروه ادیان شرق، دانشگاه ادیان ومذاهب، قم، ایرانهادیواسعی. استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد قم، قم، ایرانJournal Article20240903The term “heedlessness” (<em>ghafla</em>) has often been examined by Sufis and ethicists from a psychological or virtue-ethical perspective. However, al-Ghazālī views this concept as being far more intricate, playing a central role in both his ontology and the study of the human nature. Meanwhile, the term “habit” in the mystical system of ʿAyn al-Quḍāt al-Hamadānī acquires a distinct semantic connotation, one that lacks precedent in earlier Sufi literature. In addition to this term, other concepts—such as black and white light, Muhammad and Iblis, and various binary oppositions like outer and inner, knowledge and ignorance, light and darkness, this world and the hereafter—feature prominently in ʿAyn al-Quḍāt’s mystical thought. These terms and ideas become his mental and linguistic motifs. However, the concept of <em>habit </em>stands out in particular due to its defamiliarizing effect: it strips familiar terms of their conventional meanings and bestows upon them new designations. This reconfiguration opens the door to a new world of meaning, reshaping the relationship between signifier and signified, altering older connections, and uncovering hidden, novel associations. The rupture from habit leads to an eruption of illumination and elevates the soul from the realm of the ordinary to the domain of wonder.اصطلاح «غفلت» نزد صوفیان یا عالمان اخلاق بیشتر، از منظر روانشناختی یا اخلاق فضیلتگرا مورد بررسی قرار گرفته بود؛ اما نزد غزالی این مفهوم بسی پیچیدهتر بوده و در هستیشناسی و انسانشناسی غزالی نقش بسیار جدی ایفا میکند. اصطلاح «عادت و عادتپرستی» در دستگاه عرفانی عینالقضات همدانی دلالت معنایی خاصی به خود گرفته که تا پیش از آن در ادبیات صوفیانه سابقه نداشته است. علاوه بر این اصطلاح، برخی واژگان و مفاهیم دیگر، مانند نور سیاه و سپید، محمد و ابلیس، و نیز دوگانههای متضاد دیگری همچون ظاهر و باطن، معرفت و جهل، نور و ظلمت، دنیا و آخرت در چهارچوب اندیشههای عرفانی عینالقضات همدانی بسامد بالایی داشتهاند. این واژگان و مفاهیم بهنوعی به موتیفهای ذهن و زبان وی تبدیل شده است؛ اما اصطلاح «عادت و عادتپرستی» بهدلیل آشناییزدایی و خارجکردن نامها از دلالتهای معهود و تسمیۀ جدید ما را به جهان جدیدی رهنمون میشود و نسبت جدیدی میان دالها و مدلولها ایجاد میکند و رابط قدیم را تغییر میدهد و پیوندهای پنهان و جدیدی را کشف میکند. گسست از عادت به فوران روشنایی میانجامد و از سطح روزمرگی به ساحت حیرت، بالا میبرد.https://mazaheb.urd.ac.ir/article_205686_a51d39b3e1a21f82c8e891158154b0b6.pdfدانشگاه ادیان و مذاهبپژوهشنامه مذاهب اسلامی2423-4044112220250219Abū al-Futūḥ Rāzī’s Anticipation of Ibn ʿArabī in Depicting the Status of Humanity in Existenceبررسی تطبیقی دیدگاه ابن عربی و ابوالفتح رازی درباره جایگاه انسان در هستی275421388110.22034/jid.2025.235397.2039FAاحسانجندقیاستادیار گروه تصوف و عرفان اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایرانرضاالهی منشاستادیار گروه تصوف و عرفان اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایرانامیرجوان آراستهاستادیار گروه تصوف و عرفان اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایرانJournal Article20200621Sufism and Islamic mysticism, as an esoteric and spiritual trend, have had an undeniable and significant presence throughout the history of Islam. Various opinions have been expressed regarding the relationship between Shiism and this trend since the inception of Sufism. Historically, the proximity between Shiism and Sufism is commonly traced to the seventh and eighth centuries AH. This study, conducted using a descriptive approach and based on library research, explores the relationship between the thought of Abū al-Futūḥ al-Rāzī, a Shhiite Quranic exegete who passed away in the sixth century AH, and the ideas of Ibn ʿArabī. The findings, based on this exegete's perspectives on mystical anthropology—particularly regarding the recognition of Adam, his vicegerency, and the understanding of human nature—reveal not only a convergence between his views and the theoretical mysticism of the Ibn ʿArabī school but also suggest that Rāzī’s mystical thought anticipated that of Ibn ʿArabī.تصوف و عرفان اسلامی بهعنوان جریان باطنی و معنویتگرا در طول تاریخ اسلام حضور جدی و غیرقابل انکاری داشته است و نیز در نسبت مذهب شیعه با این جریان از ابتدای تاریخ تصوف، نظرات و دیدگاههای مختلفی مطرح است. از منظر تاریخی آنگونه که مشهور است نسبت و نزدیکی تشیع و تصوف را به قرن هفتم و هشتم هجری قمری میرسانند. پژوهش حاضر که با رویکردی توصیفی و براساس مطالعات کتابخانهای انجام شده، از نسبت اندیشههای یکی از مفسران شیعی قرآن، یعنی ابوالفتوح رازی، متوفای قرن ششم هجری قمری با اندیشههای ابنعربی سخن میگوید. یافتههای پژوهش براساس دیدگاههای این مفسر در بحثهای انسانشناسی عرفانی بهویژه شناخت آدم و خلافت او و شناخت فطرت انسانی نشان میدهد که نه فقط بین دیدگاههای او با نظریات مطرح در عرفان نظری در مکتب ابنعربی تقارب وجود دارد؛ بلکه از پیشیگرفتن اندیشههای عرفانی او بر ابنعربی حکایت میکند.https://mazaheb.urd.ac.ir/article_213881_cb581f7716655fc4c82708167a53913c.pdfدانشگاه ادیان و مذاهبپژوهشنامه مذاهب اسلامی2423-4044112220250219An Analysis of the Conflict Between Reason and Revelation in Ibn Taymiyya al-Ḥarrānī’s Intellectual Frameworkبررسی تعارض عقل و نقل در منشور فکری ابنتیمیه حرّانی557821168510.22034/jid.2024.81578.1351FAرضاشجاعی مهردانشآموخته دکتری شیعهشناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایرانمصطفیجعفر طیاریاستادیار گروه شیعهشناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایرانJournal Article20170606In Islamic thought, two methods—rational (<em>ʿaqlī</em>) and transmitted (<em>naqlī</em>)—are employed to decode and attain the purposes and knowledge of religion. Often, these two methods complement one another. Although the Quran and the Sunnah, beyond their transmitted teachings, encompass numerous rational arguments, the scope of reason's authority in religious knowledge remains a point of contention and debate among Muslim sects. A definitive and authoritative transmitted proof never contradicts conclusive reason; however, scholars differ on which to prioritize in cases of apparent conflict. Ibn Taymiyya al-Ḥarrānī, a prominent scholar of the Ahl al-Ḥadīth, while praising reason, ultimately favors transmission in the event of a conflict between reason and revelation, thereby adopting a dual stance on this matter. This article, in addition to re-examining Ibn Taymiyya’s intellectual foundations, investigates the position of reason in his view. It concludes that, in cases of conflict between reason and revelation, Ibn Taymiyya advocates for the plurality of reason and, by disregarding verses and hadiths that address reason and rational inferences, bases his intellectual system solely on the two primary sources of Islamic law—the Book and the Sunnah.در اندیشه اسلامی برای رمزگشایی و رسیدن به مقاصد و معارف دین، از دو روش عقلی و نقلی استفاده میشود که در موارد فراوانی، هر یک از این دو روش، مکمل دیگری است. اگرچه قرآن و سنت نیز علاوه بر آموزههای نقلی، دارای بسیاری از استدلالات عقلی است؛ اما قلمرو حجیت عقل در معارف دینی، یکی از مسائل اختلافی و چالشبرانگیز در میان فرق مسلمین است. دلیل نقلی قطعیِ معتبر، هرگز با عقل قطعی تعارضی ندارد؛ اما در تقدیم و ترجیح یکی بر دیگری در موارد تعارض، میان اندیشمندان اسلامی اختلافنظر وجود دارد. ابنتیمیه حرانی یکی از دانشمندان برجسته اهلحدیث است که در عین ستایش عقل، در مقام تعارض عقل و نقل به تقدم نقل معتقد میشود و موضعی دوگانه در این باب دارد. در این مقاله علاوه بر بازخوانی مبانی فکری ابنتیمیه، به بررسی جایگاه عقل در منظر او میپردازیم و به این نتیجه میرسیم که ابنتیمیه در مقام تعارض عقل و نقل به تکثر عقل قائل شده و با بیتوجهی به آیات و روایاتی که به عقل و استنتاجات عقلی پرداختهاند، نظام اندیشۀ خود را بر دو منبع مهم شرعی یعنی کتاب و سنت بنا نهاده است.<br /> https://mazaheb.urd.ac.ir/article_211685_40c264a7e10a426f50aefec932809b07.pdfدانشگاه ادیان و مذاهبپژوهشنامه مذاهب اسلامی2423-4044112220250219A Critique of al-Shinqiti’s View on the Methodology for Understanding God's Transmitted Attributesنقد دیدگاه شنقیطی درباره روش شناخت صفات خبریۀ خداوند7910021281510.22034/jid.2025.484726.2528FAلیلافهیمیطلبه سطح 4 حوزه علمیه خواهران، مرکز تخصصی فاطمه الزهراء س خوراسگان اصفهان، لصفهان، ایرانسیدضیاءالدینعلیانسبدانشیار گروه قرآن و حدیث، دانشگاه حضرت معصومه (س)، قم،ایران0000-0001-5939-8795محسنعمیقاستادیار مرکز معارف اسلامی و ادبیات فارسی، دانشگاه صنعتی اصفهان، اصفهان،ایرانJournal Article20241021Achieving religious knowledge requires considering all available methods, sources, and conventional human cognitive tools alongside the revealed texts. Restricting interpretation to a single method or source can hinder a proper understanding of the Qur’an’s meanings and the truths of religion. This study examines and critiques al-Shinqiti’s views on the epistemological sources and methods for understanding the truths of the Quran, with a focus on the <em>ṣifāt khabariyya</em> (God’s transmtitted attributes). The research follows a narrative and analytical approach. Al-Shinqiti’s reliance on the apparent meanings of scriptural texts, and his mistrust of other human cognitive faculties in religious epistemology, exposes his interpretation to significant challenges. These include falling into epistemological relativism regarding reason’s role, producing self-contradictory propositions, and embracing methodological exclusivism in the pursuit of religious knowledge. Such issues are evident in his <em>Aḍwāʾ al-Bayān</em> exegesis of the QUran.برای دستیابی به معرفت دینی، توجه به همۀ روشها و منابع شناخت و ابزارهای متعارف ادراکی بشر در کنار نصوص، لازم و ضروری است. انحصارگرایی در یک روش و منبع برای رسیدن به مقصود خداوند در آیات قرآن، انسان را از درک صحیح مفاهیم و حقایق دینی باز خواهد داشت. در این پژوهش سعی شده، نظرات شنقیطی در مسئلۀ منابع و ابزارهای دستیابی به فهم حقایق قرآن با محوریت صفات خبریۀ خدای متعال مورد بررسی و نقد قرار گیرد. همچنین روش پژوهش، نقلی و تحلیلی است. شنقیطی در حوزۀ معرفت دینی با تکیه بر ظواهر نصوص و عدم اعتماد بر کارکردهای دیگر قوای ادراکیِ انسان، با چالشهایی روبهروست. گرفتاری در دام نسبیگرایی در حوزه کارکرد عقل و صدور گزارههای خودمتناقض و همچنین انحصارگرایی در روش و ابزار شناخت در تحقق معرفت دینی، ازجملۀ آسیبها و چالشهای او در تفسیر<em> </em>أضواء البیان است.https://mazaheb.urd.ac.ir/article_212815_efc68dd5e6db2a0cae13d87e72d51104.pdfدانشگاه ادیان و مذاهبپژوهشنامه مذاهب اسلامی2423-4044112220250219Slavery in Islam and Responses to Contemporary Criticisms from the Perspective of the Imami and Jihadi Salafi Denominationsبردگی در اسلام و پاسخ به شبهات جدید پیرامون آن از نگاه امامیه و سلفیۀ جهادی13115421909410.22034/jid.2025.456602.2495FAحسنمومندانشجوی دکتری گروه آموزشی الهیات و معارف اسلامی، رشته تفسیر تطبیقی، دانشگاه قم، قم، ایرانعلی احمدناصحاستاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قم، قم، ایرانJournal Article20240511Captivity or slavery has been a widespread practice among nearly all nations since ancient times, with the ownership of individuals being considered a legitimate form of property ownership, much like land and water. Given the expansion of Salafi thought and its ideological opposition to the Imami school, examining the perspectives of these two traditions is of great significance. This study aims to explore the concept of slavery in Islam and address contemporary criticisms from the viewpoints of Imami and Salafi thought. The research follows a historical-analytical methodology, utilizing a library-based approach for data collection. The findings indicate that slavery was deeply entrenched in early Islamic society, making its immediate abolition impractical due to various socio-economic barriers. Consequently, Islam adopted a gradual approach to eradicating the institution of slavery. This process began with intellectual and cultural groundwork aimed at combating slavery, followed by significant restrictions on its causes and mechanisms. Ultimately, Islam opened multiple pathways for the emancipation of slaves, thereby improving their social and human status.اسارت یا بردگی از رسومی بوده که از قدیمالایام تقریباً در میان تمام ملل جهان متداول بوده است و اصولاً تملک افراد مثل تملک زمین و آب، یک نوع مالکیت مشروع محسوب میشد. از طرفی با توجه به گسترش تفکر سلفیگری و همچنین تقابل تفکرات سلفیه با امامیه، بررسی دیدگاه این دو مکتب از اهمیت بالایی برخوردار است. از اینرو هدف پژوهش حاضر بررسی بردگی در اسلام و پاسخ به شبهات جدید پیرامون آن از نگاه امامیه و سلفیه است. روش پژوهش، تاریخی و تحلیلی است و مطالب به روش کتابخانهای گردآوری شدهاند. نتایج پژوهش نشان داد که در اوایل اسلام بردهداری بسیار زیاد بوده و امکان منعِ یکبارۀ آن وجود نداشته و موانع بسیاری بر سر راه این موضوع وجود داشته است. از اینرو اسلام اقدام به حذف تدریجی نظام بردهداری نمود؛ به این صورت که ابتدا به زمینهسازى فکرىفرهنگى براى مبارزه با بردهدارى پرداخت؛ سپس اسباب و عوامل بردگى را بسیار محدود کرد و آنگاه درهاى آزادى را به روى بردگان گشود و راهکارهاى فراوانى را براى آزادى بردگان فراهم آورد و اینگونه به بهبود وضعیت بردگان و جایگاه انسانى و اجتماعى آنها کمک کرد.https://mazaheb.urd.ac.ir/article_219094_3010d4b214136374090c7ad0a0fce09a.pdfدانشگاه ادیان و مذاهبپژوهشنامه مذاهب اسلامی2423-4044112220250219The Methodology of ʿAllāma Mīr Ḥāmid Ḥusayn in Responding to Critics of Shiite Beliefs, with Emphasis on the Books Istiṣqāʾ al-Ifhām and ʿAbaqāt al-Anwārروششناسی علامه میرحامدحسین در پاسخگویی به منتقدان عقاید امامیه با تأکید بر کتابهای «استقصاء الافحام و عبقات الانوار»15517821909610.22034/jid.2025.483401.2526FAعبدالواحدبامریاستادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایرانصادقپورحیدریپژوهشگر حوزه علمیه قم،قم،ایرانJournal Article20241014Mīr Ḥāmid Ḥusayn is regarded as one of the prominent scholarly figures whose approach to Islamic studies has made him a model for many scholars, particularly in the field of Imamate studies. His contributions have been discussed in numerous books and articles, particularly focusing on his methodology in hadith, the criteria for evaluating mutawātir (frequently transmitted) hadiths, and his bibliographic work. This study aims to analyze his methodology by examining two of his prominent works, ʿAbaqāt al-anwār and Istiṣqā’ al-ifhām. Mīr Ḥāmid possessed several distinctive qualities, such as comprehensive vision, practical efficiency, high ambition, commitment to truth, devotion to religion, Shariah, the Quran, and the Ahl al-Bayt (the Prophet's Household), bravery, guidance, and a genuine defense of Islam and the Muslim community. These characteristics led him to adopt a unique research methodology, some aspects of which are highlighted in the present article. The results of this research suggest that by understanding Mīr Ḥāmid Ḥusayn’s academic method, one can appreciate that his broad intellectual vision in responding to critics of the pure teachings of the Prophet's Household and his "mastery of sources from both Sunni and Shiite traditions, as well as his understanding of the priorities in defending the life-giving teachings of the Muhammadan Shari'ah, are among his greatest contributions to Islamic scholarship.میرحامدحسین از شخصیتهای فاخر علمی است که دانشوران دینپژوهِ فراوانی ایشان را الگو برای تمامی پژوهشگران در عرصه امامتشناسی معرفی نمودهاند و اندیشمندان اسلامی در روششناسی این عالم برجسته در حدیث، در معیار و سنجش خبر متواتر و در کتابشناسی، کتابها و مقالاتی نگاشتهاند. این تحقیق با توجه به مؤلفههای علمی این دانشور وارسته، درصدد واکاوی روششناسی با توجه به دو کتاب فخیم عبقات الانوار و استقصاء الافحام است. میرحامد خصوصیات ویژهای داشت؛ مانند جامعنگری، کارآمدیِ همهجانبه، همت بلند، حقمداری و التزام به دین و شریعت و قرآن و اهلبیت؟عهم؟، شجاعت، هدایتگری و مدافع حقیقی عرصه دین و امت اسلامی. این خصوصیات موجب اتخاذ روش خاصی در پژوهشهای او شد که به برخی از آن در مقالۀ حاضر اشاره گردیده است. از نتایج پژوهش حاضر آن است که با شناخت شیوۀ علمی میرحامدحسین، میتوان دریافت که «وسعت نگرش علمی وی در پاسخگویی به منتقدان معارف خاندان پاک نبوی» و «تسلط ایشان به منابع فریقین» و «شناخت اولویتها در دفاع از تعالیم حیاتبخش شریعت محمدی؟ص؟»، از مهمترین خدمات سترگ این شخصیت والامقام به شمار میرود.https://mazaheb.urd.ac.ir/article_219096_30c771cc5d5c9cd7ca11ae807a7f0595.pdfدانشگاه ادیان و مذاهبپژوهشنامه مذاهب اسلامی2423-4044112220250219Strategies for Combating Sectarianism from the Perspective of the Quranراهکارهای مقابله با فرقهگرایی از منظر قرآن کریم17920221909810.22034/jid.2025.419674.2451FAسید محمد مهدیحسین پوراستادیار گروه مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران0000-0001-7485-0372حمیدرضاداودوندیدانش آموخته دکتری مذاهب کلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم،ایرانJournal Article20231007In recent years, Muslim scholars and well-wishers have expressed numerous views on the importance of unity and solidarity. However, they have not succeeded in their admonitions as they should, to the extent that we have witnessed the eruption of practical disputes, partisan divisions, intra-religious schisms, and the emergence of various sects among Muslims. This is despite the fact that the Quran has condemned sectarianism and partisanship in religion in numerous verses, equating them with the perspective of polytheism and considering them a form of divine punishment. The Noble Quran warns Muslims against the harmful experiences of previous religious communities that deviated from the unified divine religion to various sects and obliges Muslims to establish monotheism in all dimensions of life. This is because monotheism in the social realm shines when everyone focuses on a single purpose and goal, channeling diverse tastes and various talents toward achieving convergence. The present article seeks to explore strategies for combating sectarianism by drawing on Quranic verses, addressing both theoretical and practical approaches.در سالهای اخیر اندیشمندان و دلسوزان مسلمان گفتههای فراوانی پیرامون اتحاد و همبستگی بیان کردهاند؛ اما آنگونه که شایسته است در نصح خویش موفق نبودهاند، تا آنجا که شاهد شعلهورشدن اختلافات عملی و جناحبندیهای حزبی و انشعابات دروندینی و ایجاد فرقههای گوناگون در میان مسلمانان بودهایم؛ علیرغم اینکه قرآن فرقهگرایی و تحزّب در دین را در آیات متعددی مورد نکوهش قرار داده است و آن را همسان با نگاه شرک و بهعنوان عذاب الهی دانسته است. قرآن کریم مسلمانان را از تجربۀ زیانبار ادیان سابق در عدول از دین واحد الهی به فرقههای مختلف برحذر داشته است و مسلمانان را بر تحقّق توحید در تمام زوایای حیات ملتزم ساخته است؛ زیرا توحید در عرصۀ اجتماع، هنگامی میدرخشد که همگان به یک مقصد و هدف، اندیشه کنند و سلایق گوناگون و استعدادهای مختلف را در رسیدن به همگرایی جهت دهند. مقالۀ پیش رو تلاش کرده است با بهرهمندی از آیات قرآن کریم راهکارهای مقابله با فرقهگرایی را در دو شاخۀ نظری و عملی مطرح سازد.https://mazaheb.urd.ac.ir/article_219098_e3680d707bbadfc1f09158d5d7b111cc.pdfدانشگاه ادیان و مذاهبپژوهشنامه مذاهب اسلامی2423-4044112220250219Examining the Role of Religious Essentials in Critiquing and Rejecting Fabricated Narrationsبررسی نقش ضروریدین در نقد و رد روایات جعلی20322421910010.22034/jid.2025.89789.1389FAاصغرطهماسبی بلداجیاستادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران0000-0001-9342-8791علیرضاطبیبیاستاد گروه معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران0000-0001-9342-8791Journal Article20170619Identifying fabricated hadiths and purging religious teachings of them has been one of the most significant concerns of religious leaders since the beginning, as hadiths, being the second source of religion, play a crucial role in interpreting Quranic verses and elucidating the details of religious laws and doctrines. Therefore, identifying and removing fabricated hadiths from religious texts is of great importance. The criterion of <em>ḍarūrī al-dīn</em> (religious essentials), as one of the reliable standards in critiquing fabricated hadiths, plays a key role in identifying and rejecting such hadiths from religious teachings. Religious essentials consist of the established and evident truths accepted by all Islamic sects, derived from the totality of the Quran and definitive traditions. The certainty of religious essentials on the one hand, and its universal acceptance on the other, allow it to serve as a common criterion among Islamic sects for evaluating the content of hadiths. Based on this criterion, some hadiths, despite having a sound chain of transmission, have been critiqued and rejected by hadith scholars from both Shia and Sunni traditions due to their contradiction with religious essentials. This article uses a descriptive-analytical method to explain the concept and importance of religious essentials and examine its role in evaluating hadiths and identifying fabricated ones. Through case studies of the fundamental beliefs (monotheism and prophethood) accepted by all Islamic sects, the article critiques and analyzes hadiths that contradict these principles. The conclusion is that some hadiths transmitted in the hadith sources of both sects are deemed unacceptable due to their incompatibility with religious essentials and are thus classified as fabricated.شناسایی روایات جعلی و تنزیه آموزههای دینی از آنها یکی از مهمترین تأکیدات پیشوایان دین از همان آغاز بوده است؛ زیرا روایات بهعنوان منبع دوم دین، نقش مهمّی در تفسیر آیات قرآن و در بیان جزئیات احکام و معارف دین دارد. بنابراین شناسایی و حذف روایات جعلی از کتب روایی و دینی حائز اهمیت است. معیار ضروریدین بهعنوان یکی از معیارهای معتبر در نقد روایات جعلی، نقش بسزایی در شناسایی و طرد اینگونه روایات از آموزههای دینی دارد. ضروریدین، مسلّمات و بدیهیات مورد پذیرش تمامی مذاهب اسلامی است که برگرفته از مجموع قرآن و سنت قطعی است. یقینیبودن ضروریدین از یک سو و پذیرش همگانی آن از سوی دیگر، موجب میشود که بتوان از آن بهعنوان معیار مشترک مذاهب اسلامی در ارزیابی متن روایات بهره جست. براساس این معیار، برخی روایات (جعلی) با وجود سند صحیح، بهعلت تعارض با ضروریدین از سوی حدیثپژوهان شیعه و اهلسنّت نقد و رد شدهاند. مقاله حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، ضمن تبیین مفهوم ضروریدین و اهمیت آن، نقش آن را در ارزیابی روایات و شناسایی روایات موضوعه، مورد بررسی قرار میدهد و با مطالعه موردی اصول اعتقادیِ (توحید و نبوّت) مورد پذیرش تمامی مذاهب اسلامی، روایات معارض با این اصول را مورد نقد و بررسی قرار میدهد. نتیجه آنکه برخی از روایات منقول در منابع روایی فریقین بهعلت تباین با ضروریات دینی قابل پذیرش نیستند و موضوعه شناخته میشوند.https://mazaheb.urd.ac.ir/article_219100_9fb2474801295d272d50cb37e1895c57.pdfدانشگاه ادیان و مذاهبپژوهشنامه مذاهب اسلامی2423-4044112220250219Analysis and Evaluation of Muḥammad al-Ghazālī al-Miṣrī’s Views on Hadithتحلیل و ارزیابی آرای حدیثی شیخ محمد غزالی مصری22524621506510.22034/jid.2025.452409.2488FAاخترسلطانیاستادیار گروه الهیات واحد ایلام، دانشگاه آزاد اسلامی ایلام، ایلام، ایران0000-0001-5009-8227Journal Article20240414In the contemporary era, coinciding with the movement advocating a return to the Quran, various intellectual currents and groups have engaged with hadith in different ways. Some, while generally accepting hadiths and traditions, have introduced critiques that go beyond the established criticisms of Muslim scholars. This trend, marked by diverse perspectives and partisan readings, has been actively involved in the critique and reinterpretation of the Sunni tradition and hadith. Muḥammad al-Ghazālī is among the most prominent figures in this movement, offering critical evaluations of Sunni hadith. This article adopts a critical approach to analyze al-Ghazālī’s views on hadith, explaining his principles and perspectives before evaluating them.در دورۀ معاصر همزمان با نهضت بازگشت به قرآن، جریانها و گروههای فکری در تعامل با حدیث شکل گرفت. گروهی ضمن باور اجمالی به روایات و احادیث، انتقادهایی فراتر از نقدهای مشهورِ عالمانِ مسلمان بر حدیث وارد ساختند. این جریان با ارائه دیدگاههای متفاوت و خوانشهای حزبی و گروهی در عرصه نقد و تبیینِ سنت و احادیث اهلسنت فعالیت دارد. محمد غزالی را میتوان یکی از بارزترین چهرههای فعال این گروه دانست که به نقد حدیث اهلسنت پرداخته است. این مقاله با رویکردی انتقادی، تحلیل اندیشههای حدیثی غزالی را مد نظر داشته و با تبیین مبانی و آرای وی درباره حدیث، به ارزیابی آنها میپردازد.https://mazaheb.urd.ac.ir/article_215065_475ca1659fda0bf3ddb4949a18c603c8.pdfدانشگاه ادیان و مذاهبپژوهشنامه مذاهب اسلامی2423-4044112220250219Analysis and Critique of the Doctrinal Discourse of the Satellite Channel Kalemeh (Pezhvak Program)تحلیل و نقد گفتمان اعتقادی شبکه ماهوارهای کلمه (برنامه پژواک)27930121916310.22034/jid.2022.91620.1406FAمریمشیرین جانیدانشجوی دکتری مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم.ایران، استاد همکار جامعه المصطفی ، آشتیان، ایرانامید علیمسعودیاستاد تمام گروه علوم ارتباطات ، دانشکده فرهنگ و ارتباطات ، دانشگاه بین المللی سوره، تهران، ایرانJournal Article20190219Religions and denominations have always utilized tools appropriate to their era for proselytization. Today, with the widespread emergence of religious satellite channels with Islamic perspectives, a comprehensive study of these channels is necessary to understand their macro- and micro-content, along with their promotional goals and perspectives. This study employs a descriptive-analytical method to analyze the discourse of the satellite channel <em>Kalemeh</em>—one of the currently active Sunni satellite channels. Accordingly, one program from this channel was selected for discourse analysis. The results of this research reveal the presence of two major discourses—“Ahl al-Sunna” and “Shiism”—within the content presented by <em>Kalemeh</em>. Under these discourses, the channel’s representation of the discourse of Ahl al-Sunna revolves around the central signifiers of the characteristics of Sunni scholars, figures, and people. Similarly, the channel’s representation of the discourse of Shiism revolves around the central signifiers of the characteristics of Shiite scholars, figures, and clerics.ادیان و مذاهب در هر دورهای از ابزار متناسب با زمان خود به تبلیغ پرداختهاند. امروزه با توجه به ظهور گسترده شبکههای ماهوارهایِ مذهبی با دیدگاه اسلامی، مطالعه جامع این شبکهها برای فهم محتوای کلان و خرد آنها بههمراه اهداف و دیدگاه تبلیغاتیِ این شبکهها لازم است. مطالعه حاضر با روش توصیفی-تحلیلی به تحلیل گفتمان از شبکههای ماهوارهای سنیمذهبِ حاضر- پرداخته است. بر این اساس یک برنامه از این شبکه برای تحلیل گفتمان انتخاب شده است. نتایج پژوهش حاضر نشان از حضور دو گفتمان کلان «اهلسنت» و «تشیع» در محتوای ارائهشده توسط شبکه کلمه دارد. ذیل این گفتمانها، آنچه بازنماییِ این شبکه از گفتمان اهلسنت است، دارای دالهای مرکزیِ ویژگیهای علما، شخصیتها و مردم اهلسنت است. آنچه بازنماییِ این شبکه از گفتمان تشیع است، دارای دالهای مرکزیِ ویژگیهای علما، شخصیتها و روحانیون شیعه است.https://mazaheb.urd.ac.ir/article_219163_72597baa574832392b3ed5882a1a2d3c.pdf