دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 23 2025 08 23 A Re-examination of Humanity's Epistemic Need for Religion; With an Emphasis on the Views of the Followers of Transcendent Philosophy (al-Ḥikmah al-Mutaʿāliyah) بازکاوی نیاز معرفتی انسان به دین؛ با تأکید بر دیدگاههای پیروان حکمت متعالیه 9 38 221369 10.22034/jid.2025.492130.2535 FA محسن ایزدی دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران 0000-0003-3987-0495 باقر ابراهیمی استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه صنعتی اصفهان، اصفهان، ایران Journal Article 2024 12 03 Although God has bestowed upon humanity the valuable and dignifying blessing of intellect (ʿaql), and many Qur'anic verses have been revealed regarding the importance and status of this divine gift, what humankind needs in the realm of knowledge and awareness to attain happiness is not obtained solely through the power of reason and thought. Rather, there are spheres of cognition and knowledge that, without religion, humanity would either remain entirely unaware of or its awareness would be incomplete. Therefore, even the advancement of science and the enhancement and expansion of certain dimensions of intellect will by no means render humanity needless of religion. The feeling of self-sufficiency from religion by some who have succumbed to extremism in scientism or rationalism is due to their unawareness of the spheres in which humans are perpetually in need of acquiring knowledge from religious truths and divine revelation. The human intellect is incapable of discovering the unseen of this world and the world of the unseen (ghayb); thus, to reach this destination and purpose, it must utilize the path of the heart (dil, qalb). However, on this path, it also requires the guidance and support of revelation (waḥy), for the method of attaining purity of the soul (ṭahārat al-nafs), which is an essential condition for this path, must be learned from divine revelation. This article attempts, using a descriptive-analytical method and by drawing upon the various views of Ṣadr al-Muta'allihīn (Mulla Sadra) and other followers of Transcendent Philosophy (al-Ḥikmah al-Mutaʿāliyah), to analyze and examine the aspects of humanity's epistemic need for religion. Through this, both the status of intellect (or reason) in relation to religion and the nature of their interaction are further investigated and introduced, and the continuity and permanence of humanity's inherent need for religion throughout all historical eras is proven and explained. هرچند خداوند نعمت ارزشمند و کرامت‌بخش عقل را به انسان عطا کرده است و در قرآن کریم آیات زیادی درباره اهمیت و جایگاه این موهبت الهی نازل فرموده است، اما آنچه بشر در حیطۀ معرفت و آگاهی به آن نیاز دارد تا به سعادت برسد، فقط با نیروی تعقّل و اندیشه به دست نمی‌آید، بلکه عرصه‌هایی از شناخت و معرفت وجود دارد که انسان بدون دین یا اصلاً از آن آگاهی نخواهد یافت یا آگاهی‌های او ناقص خواهد بود. بنابراین حتی پیشرفت علم و ارتقا و گسترش برخی ابعاد عقل به هیچ‌وجه انسان را از دین بی‌نیاز نخواهد کرد. احساس بی‌نیازی از دین از طرف برخی کسانی که در علم‌گرایی یا عقل‌گرایی با افراط مواجه شده‌اند به دلیل آگاهی‌نداشتن آنان از عرصه‌هایی است که انسان همواره نیازمند آگاهی‌یافتن از حقایق دینی و وحی الهی است. عقل انسان برای کشف غیب جهان و جهان غیب ناتوان است؛ ازاین‌رو برای نیل به این مقصد و مقصود باید از راه دل بهره گیرد. اما در این راه نیز به دستگیری وحی و و هدایت‌های آن نیازمند است؛ چه اینکه روش دست‌یافتن به طهارت نفس که شرط اساسی این راه است را باید از وحی الهی آموخت. در این نوشتار سعی شده است با روش توصیفی - تحلیلی و با تمسک به دیدگاه‌های مختلف صدرالمتألهین و دیگر پیروان حکمت متعالیه، وجوه نیاز معرفتی انسان به دین تحلیل و بررسی شود. از این رهگذر هم جایگاه عقل در برابر دین و نوع تعامل آن دو بیش از پیش بررسی و معرفی می‌گردد و هم استمرار و دوام نیاز ذاتی بشر به دین در همه ادوار تاریخ اثبات و تبیین می‌شود.

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_221369_2452ddf59cb382527c70d4c705caa29e.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 23 2025 09 21 From the Existential Intellection in Mulla Sadra's Philosophy to the Cosmic Accident in Hawking's Thought; A Comparative Reflection on the Issue of the Creation of the World از تعقلِ وجودی در حکمت ملاصدرا تا تصادفِ کیهانی در اندیشۀ هاوکینگ؛ تأملی تطبیقی در مسئله خلقتِ جهان 61 96 232763 10.22034/jid.2025.424658.2459 FA سید محمد مهدی حسین پور استادیار گروه مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران 0000-0001-7485-0372 فاطمه اکبرزاده نجار دانش آموخته‌ دکترای دانشگاه ادیان و مذاهب و دانش‌پژوه سطح 3 جامعة الزهرا، گروه فلسفه و کلام، قم، ایران فاطمه طاهری زاده دانش‌پژوه سطح 3 جامعة الزهرا، گروه کلام، قم، ایران محمد اکبرزاده نجار دانش‌آموخته سطح 3 حوزه علمیه قم و دانش‌آموخته مؤسسه آموزش عالی امام خمینی، گروه الهیات و معارف اسلامی، قم، ایران Journal Article 2023 11 10 <span style="mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-theme-font: major-bidi;">The issue of the creation of the world has long been one of the most important ontological questions in philosophy and science. This fundamental research, using a descriptive-analytical method and a comparative approach, seeks to answer this question: How and by whom was the world created? Hawking, a Western physicist, relying on empirical principles and methods, views the created world as formed from nothingness and quantum vacuum. He believes that only the laws of physics describe the method of the self-formation of the material universe, and that these laws are the only means of knowing and creating the world. Ultimately, these thoughts lead to the Big Bang theory and the denial of an agent for the creation of the world. On the other hand, Mulla Sadra, by providing rational and textual (i.e. transmitted) evidence and referring to Qur'anic verses, considers the correct method of creation to be of two types: "from nothing (lā shay')" and "not from a thing (lā min shay')", with the latter expression in his interpretations corresponding to creation from the immutable entity (al-ʿayn al-thābita). Ultimately, by proposing theories such as origination (hudūth) and eternity (qidam), cause and effect, the principle of similarity (al-sinkhīyyah), the rule of "the One" (al-wāhid), perpetual emanation (al-fayḍ alā al-dawām), and substantial motion (al-ḥarakaht al-jawhariyyah), he arrives at the ultimate purpose and the existence of an efficient cause for beings and the universe. Based on Mulla Sadra's philosophical approach and a critique of Hawking's theories regarding the non-existence of God, the creation of the world from nothing, the Big Bang hypothesis, and the self-creation of the universe, the present study concludes rationally that non-existence qua non-existence — i.e., pure non-existence — cannot become existence. Furthermore, based on a philosophical principle, this would necessitate a revolution in the essence [of a thing] and is an impossibility. Therefore, this research, while comparing these discussions from the perspectives of Mulla Sadra and Hawking, critiques the conflicting theories of these two thinkers and presents the correct theory with rational and textual transmitted evidence. مسئله خلقت جهان از دیرباز یکی از مهم‌ترین پرسش‌های هستی‌شناختی در فلسفه و علم بوده است. این پژوهش بنیادی با روشی توصیفی - تحلیلی و نگاهی تطبیقی در پی پاسخ‌گویی به این پرسش است: جهان چگونه و توسط چه کسی خلقت یافت؟ هاوکینگ فیزیکدانی غربی با تکیه بر اصول و روش‌های تجربی، جهان آفرینش را مُتِشَکل از هیچ و خلأ کوانتومی می‌داند. او معتقد است تنها قوانین فیزیک هستند که شیوۀ ایجاد عالم ماده را به ‌صورت خودساخته بیان می‌کنند و این قوانین تنها راه شناخت و ایجاد جهان خلقت هستند و درنهایت این تفکرات به نظریه مهبانگ و عدم وجود فاعل برای خلقت جهان می‌انجامد. از سوی دیگر، ملاصدرا با ارائۀ دلایل عقلی، نقلی و استناد به آیات قرآن، شیوۀ صحیح خلقت را به دو صورتِ «لا شی» و «لا من شی» می‌داند که صورت دوم در تعابیر ایشان مطابق با آفرینش از عین ثابته است. وی درنهایت با طرح نظریه‌هایی چون حدوث و قدم، علّت و معلول، اصل سنخیت، قاعده الواحد، فیض علی الدوام و حرکت جوهری به غایت اصلی و وجودِ علّتِ فاعلی موجودات و جهان هستی دست ‌می‌یابد. پژوهش حاضر بر مبنای رویکردِ حکمی ملاصدرا و نقد نظریات هاوکینگ در مورد نیستی خدا، نحوه خلقت جهان از هیچ، فرضیه انفجار بزرگ (مهبانگ) و خلقتِ خود‌به‌خود جهان آفرینش، بدین نتیجه عقلی رهنمون شده است که عدم بما هو عدم یعنی عدم محض، پس چگونه ممکن است عدم تبدیل به وجود گردد؟ همچنین بر اساس قاعده فلسفی این امر موجب انقلاب در ذات و امری محال است. بنابراین در این پژوهش ضمن مقایسه این مباحث از دیدگاه ملاصدرا و هاوکینگ، به نقد نظریه‌های متعارض این دو متفکر پرداخته شده است و نظریه صحیح با دلایل عقلی و نقلی ارائه می‌شود.

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_232763_d10d951d1e21d20c730c313a666dac01.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 23 2025 09 21 The Categories and Proofs of Tawḥīd (Monotheism) according to the Ibadi School (al-Abādḍiyya) اقسام و دلایل توحید نزد اباضیه 97 124 232767 10.22034/jid.2025.416126.2449 FA مصطفی شریفی دانشجوی دکتری مذاهب کلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران مصطفی سلطانی دانشیار گروه مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران ابراهیم قاسمی استادیار گروه مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران Journal Article 2023 09 12 <span style="mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-theme-font: major-bidi;">The issue of Tawḥīd (monotheism) is the most important creedal principle among Muslims. Tawḥīd means affirming the oneness of God in all existential dimensions and is considered the primary message and teaching of the call of Prophet Muhammad (SAWA) at the beginning of his mission: inviting people to the utterance "Lā ilāha illā Allāh" (There is no god but Allah). By testifying to this utterance and acknowledging it — which encompasses nothing but testifying to God's oneness and distancing oneself from polytheism (shirk) — an individual is called a Muslim. Special attention has been paid to Tawḥīd in the teachings of the Holy Qur'an and the narrations of the Prophet (SAWA), and its importance becomes clear through searching the Qur'anic verses. Due to the importance of this issue and to remove any doubt, God Almig'hty revealed the chapter "Al- Tawḥīd " (Surah al-Ikhlāṣ - Q 112) and reminds people of the issue of Tawḥīd in this chapter. "The Ibadis" al-Abādḍiyya) are one of the dynamic and active Islamic denominations in the Muslim world, which, according to historical evidence, is one of the earliest Islamic denominations and sects. A correct understanding of this sect's viewpoint can pave the way for resolving many disagreements in the Islamic world. The Ibadis use the term "Jumlat al-Tawḥīd " (the totality of monotheism) in discussions of Tawḥīd and claim it is a term specific to them (i.e. the Ibadis). Ibadi scholars believe that their thought and perspective on Tawḥīd repels all forms of atheism, anthropomorphism (tashbīh), and corporealism (tajsīm). The subject matter of the science of Tawḥīd is the attributes of God Almighty, the attributes of the divine prophets, and contingent beings (mumkināt) insofar as the existence of the Creator is proven through them. The Ibadis categorize deniers of Tawḥīd into three groups and consider the first two groups to be polytheists (mushrik); however, regarding the third type, they believe such a person is an ungrateful disbeliever (kāfir kufr al-niʿmah). This article examines the Ibadi viewpoint on the issue of Tawḥīd. مسئله توحید، مهم‌ترین اصل اعتقادی بین مسلمانان است. توحید به معنای یگانه‌دانستن خداوند در همۀ ابعاد وجودی است و اولین پیام و آموزه دعوت حضرت محمد (ص) در آغاز رسالت به شمار می‌رود؛ دعوت انسان به کلمه «لا اله الا الله». با شهادت بر این کلمه و اذعان به آن که دربرگیرندۀ چیزی جز شهادت بر یکتایی خدا و دوری از شرک نیست، فرد مسلمان خوانده می‌شود. به توحید در آموزه‌های قرآن کریم و روایات پیامبر اکرم (ص) توجه ویژه‌ای شده است که با جستجو در آیات قرآن به اهمیت آن پی خواهیم برد. خداوند متعال به ‌سبب اهمیت این مسئله و برای رفع هرگونه شبهه، سورۀ «توحید» را نازل کرده است و مسئلۀ توحید را در این سوره به انسان‌ها یادآور می‌شود. اباضیه از مذاهب اسلامی پویا و زنده در جهان اسلام است که با توجه به شواهد تاریخ از ابتدایی‌ترین مذاهب و فرقه‌های اسلامی است. شناخت صحیح دیدگاه این فرقه می‌تواند راهگشای حل بسیاری از اختلاف‌ها در جهان اسلام باشد. اباضیان در مباحث توحید از اصطلاح «جملة التوحید» استفاده کرده‌اند و ادعا می‌کنند از اصطلاحات خاص اباضیان است. عالمان اباضیه معتقدند تفکر و نگاه ایشان به توحید، تمام اقسام الحاد و تشبیه و تجسیم را دفع می‌کند. موضوع علم توحید، صفات خداوند متعال، صفات پیامبران الهی و ممکنات است از آن حیث که به ‌وسیله ممکنات وجود صانع ثابت می‌شود. اباضیان افراد منکر توحید را به سه دسته تقسیم می‌کنند و قائل به مشرک‌بودن دو دستۀ اول هستند؛ اما دربارۀ وجه سوم معتقدند این فرد کافر کفر نعمت است. در این مقاله به بررسی دیدگاه اباضیه دربارۀ مسئلۀ توحید می‌پردازیم.

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_232767_20e7be193cf08cce1def9feacb0f0649.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 23 2025 09 21 A Critique of the Notion of the Prophet Muhammad's Imbalanced Conduct in the Qur'an and Hadith from the Perspective of Scholars of Islamic Denominations نقد انگاره [شبهه]عملکرد نا متعادل پیامبراکرم ص از دیدگاه عالمان مذاهب اسلامی 125 146 232768 10.22034/jid.2025.62312.1257 FA کاوس روحی برندق دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی، تهران، ایران 0000-0003-3474-0421 Journal Article 2016 09 30 <span style="mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-theme-font: major-bidi;">The apparent meaning of certain Qur'anic verses and narrations suggests that during some periods of the life of the Messenger of God (SAWA), he exhibited imbalanced conduct (including extremist and violent actions, or passive and conservative ones) that is clearly incompatible with the station of prophetic infallibility (ʿ<span style="mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-theme-font: major-bidi;">iṣmah<span style="mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-theme-font: major-bidi;">). The seemingly conservative instances include: 1. Permitting the abandonment of jihad; 2. Taking prisoners of war; 3. Expressing fear; 4. Perceived negligence in fulfilling his mission. On the other hand, the seemingly harsh and violent instances include: 1. Severe and harsh treatment, as mentioned in the initial verses of Surah ʿ<span style="mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-theme-font: major-bidi;">Abasa (Q 80:1-2); 2. The stern language in the letters of the Prophet (SAWA) to kings; 3. The decision to seek excessive revenge for the killer of Ḥamzah (RA) during the Battle of Uḥud. This research collects the responses and interpretations offered by Islamic scholars regarding the Prophet's seemingly imbalanced (violent or conservative) conduct in these seven mentioned contexts. Using a content analysis method of a descriptive-analytical type, it analyzes, examines, and critiques these responses, ultimately presenting the preferred viewpoint on all the mentioned contexts. از ظاهر پاره‌ای از آیات و روایات برمی‌آید که در برخی مقاطع از زندگی رسول اکرم (ص)، عملکرد غیر‌متعادل (اعم از عمل افراطی و خشونت‌آمیز یا تفریطی و محافظه‌کارانه) از آن حضرت سر زده است که آشکارا با مقام عصمت پیامبر ناسازگار است. موارد به ظاهر محافظه‌کارانه عبارت است از: 1. اجازه‌ ترک جهاد؛ 2. اسیرگرفتن؛ 3. ترس؛ 4. کوتاهی در انجام رسالت. از سوی دیگر، موارد به‌ظاهر تند و خشونت‌آمیز عبارت است از: 1. برخورد تند و خشن، چنان‌که در آیات ابتدایی سورۀ «عبس» آمده است؛ 2. تندى تعبیرنامه‌هاى پیامبر اکرم (ص) به پادشاهان؛ 3. تصمیم بر انتقام‌گیری افراطی از قاتل حمزه (س) در جنگ احد. این پژوهش، پاسخ‌های مربوط به عملکرد غیرمتعادل (خشونت‌آمیز یا محافظه‌کارانه) پیامبر اکرم (ص) در زمینه‌های هفت‌گانۀ یادشده را گردآوری و با روش تحلیل محتوایی از نوع توصیفی - تحلیلی، تحلیل و بررسی و نقد کرده و دیدگاه برگزیده در تمامی زمینه‌های یاد‌شده را ارائه داده است.

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_232768_53abe8803d4124e760c056b6c775682f.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 23 2025 08 23 A Retrospective and In-Depth Inquiry into Six Questions Regarding Khorasan Mysticism واپژوهی و ژرف‌پویی شش پرسمان در عرفان خراسان 147 176 232769 10.22034/jid.2025.538283.2592 FA سجاد واعظی منفرد استادیار دانشکده علوم انسانی، دانشگاه دامغان، دامغان، ایران سید محمد راستگوفر دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران Journal Article 2025 07 31 The profound and remarkable school of "Khorasan" mysticism and its notable, noteworthy tradition has, over the course of many centuries, been home to great mystics and produced valuable works in Sufism and `Irfān (gnosis; mysticism). It can be regarded as one of the three great spiritual centers of the world, alongside the Ka'aba (Baytullāh al-Ḥarām) and al-Quds (Bayt al-Maqdis). Furthermore, this region has a brilliant cultural, philosophical, and mystical history and has been a gathering place for followers of various religions and denominations throughout history. This spiritual and sacred land, long a cradle of Sufism from which prominent and famous figures have emerged, is the origin of the initial ideas of Iranian Sufism, and the first masters of mysticism arose from this area. This paper, by referring to the important spiritual, historical, and cultural dimensions of the land of Khorasan, first defines mysticism from the perspective of Khorasani mystics. It then explains the characteristics of the Khorasani mystical school and the differences in the [Sufi/mystic] path (Ṭarīqat) of its mystics, providing a critical assessment of the concepts of "Sukr (intoxication), Ṣaḥw (sobriety), Malāmat (blame), and Fotowwat (spiritual chivalry)" in Khorasan mysticism. Finally, the historical and spiritual evolution of Sufism and mysticism in Khorasan (from ascetic mysticism to pure Sufism) is examined. مکتب ژرف و شگرف عرفان «خراسان» و کوی با نام و شایان نگرش خراسان در درازنای سده‌های دور و دراز، دارای عارفان بزرگ و آثار گران‌مایه در تصوف و عرفان بوده است؛ به گونه‌ای که می‌توان از آن در جایگاه یکی از سه جای‌باش و پایگاه معنوی بزرگ جهان در کنار کعبه (بیت‌الله الحرام) و بیت‌المقدس نام برد؛ همچنین این دیار دارای پیشینۀ درخشان فرهنگی، فلسفی، عرفانی و محل تجمع پیروان ادیان و مذاهب گوناگون در طول تاریخ بوده است. این سرزمین معنوی و مقدس که از دیرباز مهد تصوف بوده و چهره‌های شاخص و نام‌آوری از آن برخاسته‌اند، خاستگاه نخستین اندیشه‌های تصوف ایرانی بوده و نخستین مشایخ عرفان از این منطقه برخاسته‌اند. در این نوشتار با اشاره به ابعاد مهم معنوی، تاریخی و فرهنگی سرزمین خراسان، نخست به تعریف عرفان از نگاه عارفان خراسانی و سپس تبیین ویژگی‌های مکتب عرفانی خراسان و تفاوت طریقت عارفان آن موطن و سنجش نقادانۀ مفاهیم «سکر، صحو، ملامت و فتوت» در عرفان خراسان پرداخته می‌شود؛ درنهایت، سیر تاریخی و معنوی تصوف و عرفان خراسان (از زهد عارفانه تا تصوف خالص) بررسی می‌گردد

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_232769_84188630a2e0d957bebdf80358d8f1f2.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 23 2025 09 21 A Mystical Comparison: The Effects of Annihilation (Fanā) from the Viewpoint of Sayyid Baḥr al-ʿUlūm and Liberation (Mokṣa) from the Perspective of Shankara مقایسۀ عرفانی: آثار فنا از نظر سیدبحرالعلوم و رهایی (مُکشَه) از نگاه شنکره 177 206 221972 10.22034/jid.2025.464708.2507 FA محمد مهدی علیمردی دانشیار گروه ادیان و عرفان، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران مهدی حسن آهنگری دانشجوی دکتری تصوف و عرفان اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران Journal Article 2024 06 25 <span style="mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-theme-font: major-bidi;">The aspiration for "liberation from the sufferings of the natural world" has always been a common desire among humans across different eras and cultures. This perennial human aspiration could not remain hidden from philosophical and gnostic schools of thought; therefore, each gnostic school has addressed it under a specific title and method. In Islamic mysticism (Irfan), this lofty goal is generally referred to as "Fanā" (annihilation in God), while in Indian philosophical schools, it is known by the concept of liberation or salvation, or in Sanskrit (Sanskṛt)—the ancient religious language of Hinduism — as "Mokṣa". Between Islamic mysticism and some Indian philosophical schools, there are commonalities in their ultimate goal, which is absolute liberation from suffering and a monistic view of existence, as well as a liberation that is epistemological rather than ontological. There are also points of divergence, including the perspective on multiple entities, differences in the theistic background, and the differing status of ascetic practices. Among Islamic mystics, Sayyid Baḥr al-ʿUlūm, as a Shiite mystic, holds specific views on the issue of "Fanā" that bear significant resemblance to the opinions of Shankara, the Hindu sage. This article, using an analytical-comparative method, explores the concepts of Fanā and liberation (Mokṣa) based on the viewpoints of these two intuitive thinkers from two seemingly distant religions. Ultimately, after explaining both views separately and listing the points of commonality and difference in the concept, effects, and requirements of Fanā and liberation from the perspective of these two sages, a new window is opened in the field of comparative mystical studies among religions. آرزویی با عنوان «رهایی از رنج‌های عالم طبیعت» همواره یکی از آمال مشترک میان انسان‌ها در اعصار و اقوام مختلف بوده‌ است. این آرزوی همیشگی انسان نمی‌تواند از نظر مکاتب معرفتی و فلسفی مخفی مانده باشد؛ ازاین‌رو در هر مکتب معرفتی با عنوان و طریقی به آن پرداخته شده است. در عرفان اسلامی از این هدف والا به صورت کلّی با عنوان «فنا» یاد شده است و در مکاتب فلسفی هند با مفهوم رهایی یا نجات، یا بر اساس زبان سَنسکریت (Sanskṛt) که زبان باستانی و مذهبی آیین هندو است، با عنوان «مُکشه» (Mokṣa) یاد شده است. در میان عرفان اسلامی و برخی مکاتب فلسفی هند، اشتراک‌هایی در غایت که همان رهایی مطلق از رنج‌ها و نگرش وحدت‌گرایانه به وجود و رهایی معرفتی و نه وجودی و همچنین نقاط افتراقی از جمله نوع نگاه به موجودات متکثر و اختلاف در پیش‌زمینۀ خداباوری و تفاوت جایگاه ریاضت مشاهده می‌شود. از عارفان اسلامی سید‌بحرالعلوم در جایگاه عارفی شیعی نظرات ویژه‌ای در مسئلۀ «فنا» دارد که شباهت بسیاری با آرای شنکره حکیم هندو دارد. این نوشتار با روش تحلیلی - مقایسه‌ای به مفهوم فنا و رهایی یا مکشه مبتنی بر دیدگاه این دو اندیشمند اهل شهود از دو دین به ظاهر بَعید می‌پردازد. در‌نهایت ضمن تبیین هر دو نظر به طور جداگانه، با ذکر نقاط اشتراک و افتراق مفهوم، آثار و لوازم فنا و رهایی از منظر این دو حکیم، روزنه‌ای جدید در حوزه مطالعات تطبیقی عرفانی در میان مذاهب گشوده می‌شود.

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_221972_d8e3ab82e8fa638cb36382dae696b49c.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 23 2025 09 21 The Position of Historical Events in the Mystical Conduct (Sīrah) of the Prophet (SAWA) in a Selection of Mystical Prose Texts from the First Seven Centuries جایگاه‌ رویدادهای تاریخی در سیرۀ عرفانی پیامبر در برگزیده‌ای از متون منثور عرفانی هفت قرن نخست 207 236 232776 10.22034/jid.2025.339261.2338 FA محمدرجاء صاحبدل دانشجوی دکتری، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم تحقیقات، تهران، ایران محمد جواد شمس دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران شهرام پازوکی . استاد گروه فلسفه، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، پژوهشکده ادیان و عرفان، تهران، ایران Journal Article 2022 04 25 The two variables of "state" (ḥāl) and "era" (zamāneh) cause the quality of encountering phenomena — which themselves sometimes possess various layers and aspects — to differ. This difference is clearly evident in the diversity of works concerning a single subject. The "being a subject" of the Prophet (SAWA) and his conduct (Sīriah) for the historian, the traditionist (muḥaddith), and the mystic (ʿārif) is something well indicated by the plurality of compiled works; however, the issue is what characteristics and differences does the "method of narration" (rivāiyat) and "treatment" (pardākihtan) of it have compared to other intellectual and scientific currents? The historical events of the Prophet's era are specific and enumerable; but the method of confronting, reporting, and explaining them by the mystics is different and unique. In this article, five events — the Prophet's birth (vilāidat), mission (biʿthat), ascension (miʿrāj), migration (hijrat), and demise (vafāt) — have been selected to be addressed in a selection of mystical prose works. Undoubtedly, one never expects a Sufi to explain and analyze historical events within the context of time and place; rather, they reflect the historical event in the horizon of "meaning" (maʿnā). دو متغیر «حال» و «زمانه» سبب متفاوت‌شدن کیفیت مواجهه با پدیده‌هایی می‌شود که گاه خود آنها لایه‌های و جوانب مختلف دارند. این تفاوت در تنوع آثار دربارۀ موضوع واحد به‌خوبی آشکار است. «موضوع‌‌بودن» پیامبر و سیره حضرت برای مورخ، محدث و عارف امری است که از تعداد آثار تحریر‌شده به‌خوبی مشخص است؛ اما مسئله آن است که شیوۀ «روایت» و «پرداختن» به آن چه ویژگی و تفاوتی با دیگر جریان‌های فکری و علمی دارد؟ رخدادهای تاریخی عصر پیامبر، مشخص و قابل احصاست؛ اما شیوۀ رویارویی، گزارش و شرح آن از سوی عارفان متفاوت و منحصر‌به‌فرد است. در این مقاله پنج رویداد ولادت، بعثت، معراج، هجرت و وفات پیامبر انتخاب شده ‌است تا در برگزیده‌ای از آثار منثور عرفانی به آنها پرداخته شود. بی‌تردید هیچ‌گاه از صوفی توقع آن نمی‌رود که رویدادهای تاریخی را در بستر زمان و مکان تبیین و تحلیل کند، بلکه اینان رویداد تاریخی را در افق «معنا» انعکاس می‌دهند.

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_232776_3f0d0ea9df2c75834ad1c218236b6d99.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 23 2025 08 23 The Social and Cultural Status of the Sufis of Syria (al-Shām) during the Ayyubid Era (Rule: 570 - 658 AH / 1174 - 1260 CE) جایگاه اجتماعی و فرهنگی صوفیه شام در عصر ایوبیان(حک 570-658ق) 237 264 232777 10.22034/jid.2025.457885.2496 FA عباسعلی محبی فر استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران 0000-0002-3827-2285 Journal Article 2024 05 16 <span style="mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-theme-font: major-bidi;">The Sufis of Syria (al-Shām) during the Ayyubid era had an effective presence in various dimensions of society and also held specific roles of their own. The initial and common belief in historical sources, when confronting Sufis, emphasizes their seclusion and distance from normal activities in society, considering them devoid of significant and expressible social and cultural agency. However, a more detailed examination reveals that they utilized connections with other social classes — such as kings, viziers, emirs, scholars, military personnel, the middle class, and the lower strata of society — to sustain their livelihoods and were active players at these very levels. This article, formed with a descriptive-analytical approach within the field of Sufi history studies, has gathered information through library research. The results of the investigation show that the Sufis of Syria during the Ayyubid period assumed various social and cultural roles according to their political, scholarly, and economic capabilities and the needs of society. They encompassed three diverse groups as follows: a) Court Sufis who enjoyed high political, social, and other positions; b) Dissenting and deviant Sufis, such as the Haririyyah and Qalandariyyah; c) Common Sufis and reclusive ascetics. متصوفۀ شام در عصر ایوبیان حضور مؤثری در ابعاد مختلف جامعه داشتند و نیز دارای نقش‌های مشخص مربوط به خود بودند. باور اولیه و عام در منابع تاریخی در مواجهه با متصوفه، بر عزلت‌گزینی و دوری ایشان از فعالیت‌های عادی در جامعه تأکید دارند و آنها را فاقد کنش‌های اجتماعی و فرهنگی مؤثر و بیان‌شدنی می‌دانند؛ اما بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد ایشان برای تأمین زندگی خود از ارتباط با سایر طبقات اجتماعی چون پادشاهان، وزیران، امیران، عالمان، نظامیان، قشر متوسط جامعه و طبقات پایین‌دست جامعه بهره می‌بردند و در همین سطوح هم ایفاگر نقش بودند. این نوشتار با رویکرد توصیفی - تحلیلی در عرصۀ مطالعات تاریخ تصوف شکل گرفته و گردآوری اطلاعات با مطالعات کتابخانه‌ای انجام‌ شده است. نتایج بررسی نشان می‌دهد متصوفۀ شام در دورۀ ایوبی، متناسب با توانمندی های سیاسی، علمی، اقتصادی خود و نیاز جامعه، نقش‌های اجتماعی و فرهنگی متفاوتی را برعهده گرفته‌ بودند. اینان دربرگیرندۀ سه طیف متنوع به این ترتیب بودند: الف) صوفیان درباری برخوردار از مقامات بالای سیاسی، اجتماعی و ...؛ ب) صوفیان معترض و منحرف مثل حریریه و قلندریه؛ ج) صوفیان عامی و زاهدان عزلت‌گزین.

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_232777_f669a06b7b2798d1bacf8880102a0157.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 23 2025 09 21 Critiques by Islamic Thinkers of Muhammad ʿAbd al-Salam Faraj's Theory of Offensive Jihad (Jihād al-Ibtidā'ī) نقدهای اندیشمندان اسلامی به نظریه جهاد ابتدایی محمد عبدالسلام فرج 265 292 232780 10.22034/jid.2025.459989.2502 FA مهدی فرمانیان استاد گروه مذاهب کلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران اکبر باقری استادیار گروه تاریخ و فرق تشیع، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران 0000-0002-3613-062X علی فدائیان دانشجوی دکتری رشته وهابیت‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم ایران Journal Article 2024 11 25 <span style="mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-theme-font: major-bidi;">Today, the theoretical and practical pretext for many extremist jihadist Salafi groups regarding offensive jihad (jihād al-ibtidā'ī), which has created numerous problems for Muslims and non-Muslims alike, is the ideas of individuals such as Muhammad ʿAbd al-Salām Faraj. The present research, using a descriptive-analytical method and library-based data collection, aims to explain and compare the views of Muhammad ʿAbd al-Salam Faraj with those of other Islamic thinkers on this subject, with the goal of discovering and elucidating the extent of conformity or contradiction between his views and theirs. Ultimately, it was concluded that ʿAbd al-Salam Faraj's perspective aligns with that of other Islamic thinkers only on the principle of the legislation of offensive jihad and the statement of its conditions and the nature of its obligation (wujūb). However, he errs in applying the conditions, describing the type of obligation, and identifying the target community for offensive jihad in the contemporary era. His evidence does not substantiate his claims, and his opinions on these matters are contrary to the views of most Islamic thinkers, being flawed and lacking scientific and practical value. امروزه مستمسک علمی و عملی بسیاری از گروه‌های افراطی سلفیه جهادی در باب جهاد ابتدایی که مشکلات فراوانی را برای مسلمانان و غیرمسلمانان پدید آورده است، آرای افرادی چون محمد عبدالسلام فرج است. پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای، به تبیین و تطبیق آرای محمد عبدالسلام فرج با دیدگاه دیگر اندیشمندان اسلامی در این باب، با هدف کشف و تشریح میزان مطابقت یا تضاد دیدگاه وی با ایشان می‌پردازد. درنهایت این نتیجه به دست آمد که نگاه عبدالسلام فرج تنها در اصل تشریع جهاد ابتدایی و بیان شرایط و کیفیت وجوب با دیدگاه سایر اندیشمندان اسلامی همسویی دارد؛ اما او در تطبیق شرایط و بیان نوع وجوب و نیز تعیین مصداق جامعه هدف جهاد ابتدایی در عصر حاضر با لغزش مواجه است، ادلۀ او مثبت ادعاهایش نیست و آرای وی در این موارد خلاف دیدگاه بیشتر اندیشمندان اسلامی و مخدوش و فاقد ارزش علمی و عملی است.

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_232780_78a44f948b616051b78a96446673284f.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 23 2025 09 21 A Comparative Study of the 'Condition Restricting Sexual Pleasure' from the Perspective of Islamic Schools of Thought and Iranian Law بررسی تطبیقی شرط محدودیت استمتاع از منظر مذاهب اسلامی و حقوق ایران 293 316 232781 10.22034/jid.2025.535148.2586 FA اکبر خادم الذاکرین استادیار گروه فقه و اصول، جامعة المصطفی العالمیه، قم، ایران الناز جهان پور دانش آموخته دکتری فقه خانواده، مدرسه علمیه تخصصی معصومیه قم، قم، ایران سعید کریمی دانش آموخته کارشناسی حقوق، دانشگاه علمی کاربردی ارومیه Journal Article 2025 07 16 <span style="mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-theme-font: major-bidi;">This article seeks to examine the legitimacy of the 'condition restricting sexual pleasure' from the perspective of Imamiyyah (i.e. Twelver Shi'a) and Shāfiʿī (Shafi'ite) jurists, as well as other Sunni schools of thought, using a descriptive-analytical method and relying on library research and jurisprudential analysis. The results of the research indicate that the condition restricting sexual pleasure is legitimate and enforceable, provided it is agreed upon by both spouses and does not contradict the essential nature of the marriage contract. This condition can help strengthen the foundation of the family and allows the spouses to prevent marital conflicts and tensions by setting specific terms. The innovation of this research lies in its comparative and comprehensive approach to the subject of the condition restricting sexual pleasure. This study not only analyzes the jurisprudential and legal dimensions of this condition but also examines its social and cultural impacts on marital relations. Through this approach, the article attempts to provide practical solutions for couples and contribute to a better understanding of the challenges in marital life. Thus, this research can serve as a scientific and practical resource for improving the quality of marital life and strengthening the family foundation in modern conditions. این مقاله درصدد است به روش توصیفی - تحلیلی و با استفاده از روش‌های کتابخانه‌ای و تحلیل اجتهادی، مشروعیت شرط محدودیت استمتاع را از دیدگاه فقیهان امامیه، شافعیه و سایر مذاهب اهل‌سنت بررسی کند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد شرط محدودیت استمتاع در صورت توافق زوجین و عدم مغایرت با مقتضای عقد نکاح، مشروع و اجراشدنی است. این شرط می‌تواند به تحکیم بنیان خانواده کمک کند و به زوجین این امکان را می‌دهد که با تعیین شرایط خاص، از بروز اختلاف‌ها و تنش‌های زناشویی جلوگیری کنند. نوآوری این تحقیق در رویکرد تطبیقی و جامع آن به موضوع شرط محدودیت استمتاع است. این تحقیق نه‌تنها به تحلیل ابعاد فقهی و حقوقی این شرط می‌پردازد، بلکه به بررسی تأثیرات اجتماعی و فرهنگی آن در روابط زناشویی نیز توجه می‌کند. از طریق این رویکرد، مقاله می‌کوشد راهکارهای عملی برای زوجین ارائه دهد و به درک بهتر از چالش‌های موجود در زندگی زناشویی کمک کند. به این ترتیب این پژوهش می‌تواند در جایگاه یک منبع علمی و عملی برای بهبود کیفیت زندگی زناشویی و تحکیم بنیان خانواده در شرایط مدرن مورد استفاده قرار گیرد.

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_232781_4c3696e342ccad98ea8848846618fbdc.pdf