دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 24 2026 02 20 An Analytical Exploration of the Exalted Status of Lady Fāṭima (AS) in the Intellectual System of ʿAṭṭār of Nīshāpūr and Its Impact on Interfaith Reconciliation جایگاه متعالی حضرت زهرا (سلام الله علیها) در اندیشه عطار نیشابوری و تاثیر آن بر تقریب مذاهب اسلامی 9 40 244964 10.22034/jid.2025.489691.2533 FA محمد شیروانی استادیار گروه معارف دانشکده الهیات، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article 2024 11 19 This research aims to provide an analytical re-reading of the position of Lady Fāṭima (AS) within the intellectual and aesthetic system of ʿAṭṭār of Nīshāpūr and to elucidate its function in the discourse of “interfaith reconciliation”. ʿAṭṭār portrays Lady Fatima (AS) not merely as a historical figure, but as the “Lady of Paradise” and a general model of ethics and spiritual practice; a model that emphasizes simplicity, moderation, human dignity, and the primacy of meaning over form, thereby reducing the boundaries of sectarian identities. The central question of the article is how ʿAṭṭār, despite belonging to the Sunni school of thought, creates a sublime and trans-sectarian image of Lady Fatima (AS) in his poetic and wisdom narratives that has the potential to reduce sectarian tensions and strengthen Islamic convergence. The research method is qualitative content analysis with a hermeneutical approach; that is, relevant narratives and verses in ʿAṭṭār's works (including accounts related to the Lady Fatimah's dowry, Ḥadīth al-Kisāʾ [the Hadith of the Cloak], and the Lady Fāṭima's Tasbīḥ [glorification litany]) are extracted, coded, and interpreted in relation to key components of spirituality, frugality, justice, and a balanced lifestyle. The findings demonstrate that the innovation of the article lies in linking a literary-mystical reading of ʿAṭṭār with contemporary interfaith reconciliation literature; in such a way that it is shown how ʿAṭṭār’s formulation of Lady Fatima’s status can provide a theoretical basis for interfaith dialogue and social synergy in the Islamic world. Based on these results, the article concludes that re-examining ʿAṭṭār’s intellectual system has the potential to offer a normative model for religious convergence and tolerance. عطار نیشابوری به عنوان یکی از چهره های برجسته‌ی حکمت و معنویتِ مذهب تسنن، واجد جایگاهی محوری و موثری‌ست که حسن قضاوت وی در خصوص رهبران فِرق دیگر می‌تواند، نقش تقریب‌گرایانه بین مذاهب را ایفا کند. از این رو مقاله حاضر کوشیده است تا دیدگاه‌های عطار نیشابوری را در خصوص حضرت زهراس پس از توصیف و گزارش، با روشی تحلیلی، تجزیه و تبیین نماید. عطار در چندین بخش از دیوان خود با طرح ابعاد مختلف زیست فاطمی، ایشان را خاتون جنت می‌نامند، بانویی که به شدت مورد احترام و تاسی خلفای عصر نبوی ص بوده است. عطار نیشابوری از جمله حکیمانی ست که در عین تلبس به مذهب تسنن، با توجه ابیات متنوع و متعددش از شیفتگان بی بدیل حضرات معصومین ع، خصوصا حضرت زهرا س به شمار می‌آید. از جمله بسامدهای مهم بیان این نوشتار توجه بدین نکته است که حضرات معصومین ع با نگاهی فرامذهبی و حتی فرادینی، بایستی مورد احترام و تاسی هر انسان معنویت و عدالت‌خواهی قرار گیرند، موضعی که بی نهایت در جهت کاهش تنش‌های بین مذاهب، مفید به فایده خواهد بود.

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_244964_bbae247291404e06fa59e37ae74e2d21.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 24 2026 03 20 A Comparative Study of the Issue of the Inseparability of Right and Obligation from the Perspectives of Höfeld and Ayatollah Martyr Motahhari بررسی تطبیقی مسئله تلازم حق و تکلیف از دیدگاه هوفلد و شهیدمطهری 41 68 244966 10.22034/jid.2025.526588.2578 FA سید محمدمهدی نبویان استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی،دانشگاه قم، قم، ایران 0009-0004-4010-8363 سید محمود نبویان دانشیار گروه فلسفه، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره)، قم، ایران Journal Article 2025 05 27 One of the controversial issues among philosophers of right is the relationship between right and obligation; that is, whether the connection between right and obligation is accidental and therefore subject to obsolescence, or whether there is an inseparability between them? And if there is an inseparability, is it a conceptual, or a concrete and external (or objective) one? Also, is every right necessarily accompanied by an obligation, or are only some rights accompanied by an obligation? Among the thinkers who have addressed this intellectual challenge, “Höfeld” as one of the prominent and authoritative figures in the Western world, and “Ayatollah Martyr Motahhari” as one of the prominent figures in the Islamic world, are two thinkers who seriously and meticulously addressed the elucidation and examination of this issue. The present article, using an analytical-descriptive method, seeks to elucidate, compare, and conduct a comparative analysis of the views of Höfeld and Ayatollah Martyr Motahhari regarding the issue of “the inseparability of right and obligation” and ultimately concludes that while these two thinkers share commonalities in the principles of the issue of the inseparability of right and obligation, they have significant differences in the elucidation and examples of the issue. یکی از مسائل بحث انگیز در میان اندیشمندان فلسفه حق، رابطه حق و تکلیف است؛ بدین معنا که آیا ارتباط حق و تکلیف، ارتباطی اتفاقی و در نتیجه قابل زوال است یا آنکه میان حق و تکلیف، تلازم برقرار است؟ و در صورت تلازم، آیا تلازم آنها مفهومی است یا مصداقی و خارجی؟ همچنین، آیا هر حقی، مستلزم تکلیف است یا تنها برخی حق ها مستلزم تکلیف اند؟ در میان اندیشمندانی که به این چالش ذهنی پرداخته اند، «هوفلد» به عنوان یکی از چهره‌های برجسته و مرجع در جهان غرب و «شهید مطهری» به عنوان یکی از چهره‌های برجسته در جهان اسلام، دو اندیشمندی هستند که به صورت جدی و دقیق به تبیین این مسئله و بررسی آن پرداختند. مقاله حاضر با روش تحلیلی ـ توصیفی در صدد تبیین، مقایسه و بررسی تطبیقی دیدگاه هوفلد و شهید مطهری درباره مسئله «تلازم حق و تکلیف» است و در نهایت به این نتیجه می رسد که این دو اندیشمند هرچند در اصول مسئله تلازم حق و تکلیف با یکدیگر اشتراکاتی دارند، در تبیین مسئله و مصادیق آن اختلافات مهم دارند.

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_244966_5ff1f176bba3c8f50999b0c4ebad9d52.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 24 2026 03 20 The Theoretical Foundations of Epistemology in al-Fakhr al-Rāzī as Measured by Al-Mīzān مبانی نظری شناخت شناسی فخر رازی در میزانِ المیزان 69 92 244967 10.22034/jid.2025.533985.2584 FA محمد حسین شیرافکن استادیار گروه عمومی،دانشگاه علم و فناوری مازندران، بهشهر، ایران فاطمه پورمهدی امیری دانش آموخته سطح چهار، مدرسه عالی تخصصی حضرت خدیجه، بابل، ایران Journal Article 2025 07 12 In the interpretation of the Qur'an, the works of two prominent commentators, al-Fakhr al-Rāzī and Allamah Tabataba'i, represent two different and rich approaches to understanding and interpreting divine verses. Allamah Ṭabāṭabā'ī, in his invaluable commentary Al-Mīzān, addresses and critiques al-Fakhr al-Rāzī’s perspective on various issues. Allamah Ṭabāṭabā'ī’s criticisms of al-Fakhr al-Rāzī’s interpretation not only reveal the strengths and weaknesses of al-Fakhr al-Rāzī’s approach but also demonstrate the importance of critical and independent thinking in Islamic sciences. These criticisms teach us that to understand and interpret the Qur'an, one must use a comprehensive and profound approach that includes context, reason, history, and social realities. This paper, using a descriptive-analytical method, examines Allamah Ṭabāṭabā'ī’s criticisms regarding al-Fakhr al-Rāzī’s epistemological foundations in interpretation. The critique was carried out in three realms: the possibility of knowledge, the nature of knowledge, and the tools of knowledge, and Allamah Ṭabāṭabā'ī’s views were elucidated in relation to the foundations introduced by al-Fakhr al-Rāzī. در تفسیر قرآن، آثار دو مفسر برجسته فخر رازی و علامه طباطبایی، نمایانگر دو رویکرد متفاوت و غنی در فهم و تفسیر آیات الهی است. علامه طباطبایی در تفسیر گرانسنگ خود در مسائلی به تحلیل دیدگاه فخر رازی پرداخته و آن را نقد و بررسی می‌کند. نقدهای علامه طباطبایی بر تفسیر فخر رازی علاوه بر اینکه نقاط قوت و ضعف رویکرد فخر رازی را نمایان می‌سازد، نشان‌دهنده‌ی اهمیت تفکر انتقادی و اجتهادی در علوم اسلامی است. این نقدها به ما می‌آموزند که برای فهم و تفسیر قرآن باید از یک رویکرد جامع و عمیق استفاده کنیم که شامل سیاق، عقل، تاریخ و واقعیت‌های اجتماعی باشد. در این نگاشته با روش توصیفی-تحلیلی به نقدهای علامه طباطبایی نسبت به مبانی شناخت‌شناختی فخر رازی در تفسیر پرداخته شده است. نقد منظور در سه ساحت امکان شناخت، ماهیت شناخت و ابزار شناخت انجام شد و نظرات علامه طباطبایی بر مبانی معرفی شده از جانب فخر رازی تبیین گشت.

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_244967_083fc8a93e3b42bbc1e04752d5705eda.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 24 2026 03 20 A Critical Analysis of the Concept of Jihad from the Perspective of Jihadi-Takfiri Groups تحلیل انتقادی حقیقت جهاد از دیدگاه گروه‌های جهادی تکفیری 93 136 235922 10.22034/jid.2025.498632.2544 FA فاطمه پرهیزگار دانشجوی دکتری رشته تفسیر تطبیقی،موسسه آموزش عالی صدیقه کبری سلام الله، قم، ایران 0009-0006-2274-3712 Journal Article 2025 01 07 Interpreters and theologians, based on their intellectual orientations, have presented various perspectives on verses related to jihad, some of which have leaned towards extremism or neglect. In recent years, incorrect understandings of jihad by takfiri groups have led to the spread of violence, the destruction of the image of Islam, and the exploitation of Islam’s enemies. On the other hand, the efforts of global arrogance to dominate the natural resources of Muslims and create division have highlighted the necessity of introducing the authentic Islam based on the Qur'an and the traditions of the Infallible Imams (AS). Despite numerous works on jihad, a precise and comprehensive examination of this topic has been less frequently undertaken. This research, employing a descriptive-analytical method and utilizing library resources, seeks to analyze the context and occasion of revelation of jihad verses, critique the incorrect interpretations of takfiri groups, and elucidate the truth of jihad. The research aims to counter extremist interpretations and strengthen a correct understanding of this Qur'anic concept. Takfiris excommunicate Muslims on flimsy pretexts and believe that Islamic lands have been occupied by Muslim-appearing polytheists (mushrikūn). Therefore, they consider armed uprising to be a duty for themselves and others. They have limited jihad solely to fighting and slaughter, considering it a personally and individually obligatory duty for all Muslims. These extremist views are not only a blatant deviation from the principles of Islamic jihad but also contradict the goals of jihad, which are the elevation of Islam and the defense of Muslim lands. The actions of takfiri groups, which have led to the killing of Muslims and the destruction of Islam, are a sedition that is in conflict with the true spirit of jihad and Islam. مفسران ومتکلمان،براساس گرایش‌های فکری خود،دیدگاههای مختلفی از آیات مرتبط با جهاد ارائه داده‌اند که برخی ازآنها به افراط یاتفریط گراییده‌اند.درسال‌های اخیر، برداشت‌های نادرست از جهاد توسط گروه‌های تکفیری، به گسترش خشونت،تخریب وجهه اسلام،وسوءاستفاده دشمنان اسلام انجامیده است.ازسوی دیگر،تلاش استکبارجهانی برای تسلط برمنابع طبیعی مسلمانان وایجاد تفرقه،ضرورت معرفی صحیح اسلام ناب مبتنی برقرآن وسنت معصومین رابرجسته‌ترکرده است. علی‌رغم آثارمتعدددرباره جهاد،بررسی دقیق وجامع این موضوع کمترصورت گرفته است.این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی وبا استفاده ازمنابع کتابخانه‌ای،تلاش داردضمن تحلیل سیاق وشأن نزول آیات جهاد، برداشت‌های نادرست گروه‌های تکفیری رانقدوحقیقت جهادراتبیین کند.هدف پژوهش،مقابله با تفاسیر افراطی و تقویت درک صحیح از این مفهوم قرآنی است. تکفیری‌ها مسلمانان را به بهانه‌های واهی تکفیرکرده ومعتقدندکه سرزمین‌های اسلامی توسط مشرکین مسلمان‌نما اشغال شده است،بنابراین قیام مسلحانه را وظیفه خودودیگران می‌دانند.آنان جهاد راتنها به قتال و کشتار محدود کرده وآن را واجب عینی برای همه مسلمانان می‌دانند.این دیدگاه‌های افراطی نه‌تنها انحرافی آشکار ازاصول جهاد اسلامی است، بلکه با اهداف جهاد که اعتلای اسلام و دفاع از بلاد اسلامی است،درتناقض قراردارد.عملکرد تکفیری‌ها،که منجربه مسلمان‌کشی وتخریب اسلام شده، فتنه‌ای است که با روح واقعی جهاد و اسلام در تضاد است

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_235922_11acb0ce6060d4bf01ce5995bf19349f.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 24 2026 02 20 Ashʿarī and Māturīdī Scholars and the Semantic Evolution of the Theory of Kasb (Acquisition) تطور معنایی نظریه کسب در اندیشه ماتریدیه و اشاعره 139 170 235914 10.22034/jid.2025.332212.2323 FA محسن صالحی دانشجوی دکتری مذاهب کلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران مهدی فرمانیان استاد گروه مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران(رئیس هیئت مدیره انجمن علمی ادیان و مذاهب حوزه) اکبر باقری استادیار گروه مطالعات تاریخ تشیع، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران 0000-0002-3613-062X Journal Article 2022 03 09 The debate between determinism (Jabr) and free will (Ikhtiyār) stands as one of the most significant theological issues in the early Islamic centuries. To negate both absolute determinism and the total delegation of authority (Tafwīḍ) over human voluntary acts, while simultaneously emphasizing the scope and continuity of Divine Will in the universe, the Ashʿarī and Māturīdī schools developed the theory of Kasb (Acquisition). This study aims to report on and examine the evolution of theological views held by Ashʿarī and Māturīdī scholars regarding this theory. Employing a descriptive-analytical methodology, the research reveals that despite the initial assumption of a complete conceptual alignment regarding Kasb among the studied scholars, there exist significant differences in their objectives for proposing this theory, which have evolved over time. Compared to the Ashʿarīs, Māturīdī scholars offer a more semantic interpretation of Kasb, attributing greater free will and responsibility to humans; in this regard, their stance shows closer proximity to Imami theology. Furthermore, while disagreements exist among Ashʿarī scholars themselves, they exhibit notable fluctuations (qabḍ wa basṭ) in their beliefs concerning the extent of human agency in their own actions. For instance, Abu al-Hasan al-Ash'ari did not consider the acquiring agent (al-kāsib) capable of creating their own act, nor did he deem them effective in altering its attributes. However, the subsequent theologian, al-Bāqillānī, distinguished between the creation of the act and its description (ʿunwān), attributing the creation of the act to God while assigning its description to human choice and will. Moreover, the interpretations of Kasb by later Ashʿarī scholars bear no resemblance to Abu al-Ḥasan al-Ashʿarī 's original formulation; instead, akin to Māturīdī thinkers, they demonstrate a significant inclination toward the theory of "a matter between two matters" (amrun bayn al-amrayn). جبر و اختیار یکی از مسائل مهم کلامی جهان اسلام در سده‌های نخستین به شمار می‌رود. اشاعره و ماتریدیه برای نفی حاکمیت جبر و تفویضِ مطلق بر افعال اختیاری انسان و همچنین تأکید بر گستره و استمرار ارادۀ الهی در عالم هستی، نظریۀ کسب را ابداع کردند. گزارش و بررسی تطور آرای کلامی اندیشمندان اشاعره و ماتریدیه نسبت به این نظریه، هدف این پژوهش است. انجام این تحقیق به روش توصیفی-تحلیلی نشان داد که علی‌رغم تصور اولیه انطباق کامل مفهوم کسب از منظر اندیشمندان مورد مطالعه، تفاوت‌های قابل توجهی در هدف ایشان از این نظریه وجود دارد که به‌مرور زمان دگرگون شده است. ماتریدیان در مقایسه با اشاعره، تفسیری معناشناسانه‌تر از کسب، به ‌دست می‌دهند و اختیار و مسئولیت بیشتری برای انسان قائل می‌شوند و از این جهت قرابت بیشتری به امامیه دارند. علاوه بر وجود اختلاف‌نظر میان دانشمندان اشعری، آنان دچار قبض و بسط‌های قابل توجهی در باور به مقدار نقش انسان در فعل خویش می‌شوند. مثلاً ابوالحسن اشعری فاعل کاسب را نه‌تنها قادر به خلق فعل خویش نمی‌داند، بلکه او را در تغییر اوصاف آن مؤثر نیز نمی‌داند. اما متکلم پس از وی، یعنی باقلانی، میان خلق فعل و عنوان آن تفاوت قائل می‌شود و خلق فعل را به خدا نسبت می‌دهد و وصف فعل را به اختیار و اراده انسان واگذار می‌کند. همچنین تفاسیر اشاعرۀ متأخر از کسب، هیچ سنخیتی با تفسیر ابوالحسن اشعری ندارد و همچون اندیشمندان ماتریدی، تمایل قابل توجهی به نظریۀ امرٌبین‌الامرین نشان می‌دهد.

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_235914_066755f06aa37009fa5df90d65f6c86d.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 24 2026 03 20 An Examination of the Incompatibility of Innate Infallibility with the Theory of Acquisition (Kasb) from the Perspective of the Ashʿarites بررسی تنافی عصمت ذاتی با نظریه کسب از دیدگاه اشاعره 171 190 235913 10.22034/jid.2024.239307.2059 FA سیدمهدی تاج زادقهی دانشجوی دکتری مذاهب کلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم،ایران مصطفی سلطانی دانشیار گروه مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران محمدرسول ملکی (جلال الدین) استادیار گروه فلسفه، دانشگاه ادیان و مذاهب،قم، ایران Journal Article 2020 07 13 The issue of prophetic infallibility is a central topic among theologians, and its various dimensions have been the subject of discussion throughout history. One of these dimensions is the relationship between infallibility and free will of the prophets, which this article examines from the perspective of the Ashʿarites. The Ashʿarites face a kind of incompatibility and contradiction in this area; because, according to the theory of acquisition (Kasb), they consider the realization of human actions to be solely dependent on divine power and do not attribute any role to human power and free will in realizing their actions. Therefore, the Ashʿarites define infallibility as the ability to obey God and the inability to commit sin, which in fact entails a form of determinism in infallibility; while they believe that the prophets possess free will in infallibility. This view leads to incompatibility and contradiction in this issue. «اشاعره» و « صابونی» (سلفی) به تبع از اشاعره مشهور نظریه کلامی «جبرگرایی» (کسب) « عصمت» را جبری دانسته و در مقابل قائل به امکان صدور گناه _ خطا از سوی انبیاء هستند. ادعای اشاعره در عصمت با ادعای امکان صدور گناه _ خطا از سوی انبیاء دو ادعای متعارض و متنافی هستند . طرح اشکال تنافی میان دو ادعا سبب گردید تا مخدوش ترین نظریه ی کلامی منتسب به اشاعره باشد. زیرا کارکرد جبر ، عدمی بودنِ اراده و اختیار است و امور عدمی، امکان ذاتی برای وقوع ندارند. لذا عصمت جبری نیز باید متضمن تصویر عدمیِ اراده و اختیار باشد و بالتبع طرح فرضیه ی احتمال گناه _ خطا بلا موضوع می باشد . در فرضیه ی «عصمت جبری» و «احتمال گناه – خطا» نیازمند بررسی مفاد و ادله و ابعاد دو فرضیه ی مزبور می باشد . پس از بررسی آرای آنان از سوی امامیه؛ بدیهی شد که تنافی میان عصمت و امکان صدور خطا وجود ندارد و عصمت شایستگیِ انبیاء در پرهیز نفس آنان از گناه می باشد.

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_235913_b243f8da8fec982f8961832f3ddfcec4.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 24 2026 03 20 A Comparative-Critical Analysis of the Concepts of Qadm (Preceding), Itiyān (Coming), Isrā’ (Night Journey), and Nuzūl (Descent) as Attributes of God in the View of Salafī and Imāmī Hadith Commentators بررسی تطبیقی صفات خبری خداووند از نگاه محدثان امامیه و سلفیه 191 224 244992 10.22034/jid.2026.559486.2624 FA محمدرضا دفتری دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران 0009-0001-5548-2663 کاوس روحی برندق دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران 0000-0003-3474-0421 Journal Article 2025 11 13 The theological attributes (Ṣifāt Khabariyyah) of God, such as qadm (preceding), itiyān (coming), isrā’ (night journey), and nuzūl (descent)—which in the Qur'an and traditions indicate aspects of movement and presence pertaining to God—are among the central issues of Islamic theology. These apparent attributes sometimes lead to spatial anthropomorphism. On this basis, the Salafī school insists on affirming their external meaning bi-lā kayf (without asking how), whereas the Imāmī school emphasizes absolute divine transcendence (tanzīh) and the unity of these attributes with the divine essence. The necessity of investigating theological ambiguities arises from adhering to the literal sense of these attributes, where affirmation without modality may lead to corporealism (tajsīm). Therefore, addressing the gap in comprehensive tradition-based (ḥadīth) and commentary-based studies, a comparative-critical analysis of the views of hadith commentators yields a correct understanding of these theological attributes. Hence, using a comparative-critical method, this study first provides a brief lexical and exegetical examination of these attributes, then analyzes and critiques the perspectives of both Salafī and Imāmī hadith commentators regarding the traditions that indicate these attributes. The results show that the Salafīs affirm these attributes as real and literal. In contrast, Imāmī hadith commentators interpret (ta’wīl) the aforementioned attributes while preserving their outward meaning. The findings indicate that Salafī literalism concerning these attributes leads to anthropomorphism (tashbīh) and corporealism (tajsīm) of God, whereas the Imāmī perspective is more consistent with the clear (muḥkamāt) verses of the Qur'an, the traditions of the Infallibles (Ahl al-Bayt), and the rational transcendence of God from theological ambiguities. صفات خبریه خدا همانند: قدم، إتیان، إسراء و نزول، که در قرآن و روایات بر جنبه‌های حرکتی و حضوری خداوند دلالت دارند، از مسائل محوری کلام اسلامی‌اند؛ صفاتی ظاهری که گاه به تشبیه مکانی می‌انجامد. براین پایه، سلفیه بر اثبات ظاهری بدون کیفیت پافشاری می‌کند و امامیه بر تنزیه مطلق و وحدت با ذات تأکید دارد. ضرورت تحقیق از شبهات کلامی اتکا به ظاهر این صفات برمی‌خیزد؛ جایی که اثبات بلا کیف ممکن است به تجسیم منجر شود. از این‏رو، توجه به خلأ مطالعات جامع روایی و شرح‎الحدیثی، تحلیل تطبیقی انقادی دیدگاه شارحان حدیث، موجب ارائه نگاهی صحیح در مورد صفات خبریه می‏گردد. به همین علت، تحقیق حاضر با روش تطبیقی-انتقادی نخست ضمن بررسی مختصر لغوی و تفسیری این صفات، به بررسی و نقد دیدگاه شارحان حدیث سلفیه و امامیه درباره روایات حاکی از صفات محلّ بحث می‏پردازد. نتایج نشان می‏دهد که سلفیه صفات را حقیقی و ظاهری اثبات می‌کند حال آن‏که شارحان حدیث امامیه صفات مذکور را با حفظ معنای ظاهری تأویل می‏کنند. نتایج نشان می‏دهد ظاهرگرایی سلفیه درباره صفات مورد بحث موجب تشبیه و تجسیم خدا گردیده اما نگاه امامیه سازگاری بیشتر با محکمات قرآنی، روایات معصومان و تنزیه عقلی خدا از شبهات کلامی را در پی دارد.

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_244992_dc18e850191a6572a86268917e27bcb7.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 24 2026 02 20 Comparative Analysis and Differentiation between Traditional Islam and Traditionalist Islam نسبت سنجی فکری بین دو جریان اسلام سنّتی و اسلام سنّت‌گرا 225 246 244995 10.22034/jid.2026.545480.2597 FA سیدعلی بطحائی استادیار گروه ادیان و مذاهب، دانشگاه بین المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران(عضو پیوسته انجمن علمی ادیان و مذاهب حوزه) 0009-0009-1881-2019 Journal Article 2025 09 06 This article examines the concept of "Tradition" (Sunnah) within two distinct intellectual currents: "Traditional Islam" and "Traditionalist Islam". The primary objective is to elucidate the divergences between these two streams regarding the definition and application of the term "Tradition". Employing a descriptive-analytical methodology, the study investigates lexicographical and hadith sources, alongside the philosophical perspectives of prominent Traditionalists such as Seyyed Hossein Nasr and René Guénon, contrasting them with the conception of Tradition in Traditional Islam. The findings reveal that in Traditional Islam, "Tradition" denotes pre-modern methodologies grounded in Islamic jurisprudence (Fiqh) and divine law (Sharia). In contrast, Traditionalists regard it as a sacred, trans-religious reality encompassing the Transcendent Unity of Religions and Sophia Perennis (Perennial Wisdom). The results indicate that while Traditional Islam often adopts a passive stance characterized by a disregard for modernity, Traditionalists engage in a critical understanding of modernity, committing themselves to redefining Tradition as a substantive alternative to the modern paradigm. این مقاله به بررسی تفاوت های مفهومی سنت در دو جریان اسلام سنتی و اسلام سنتگرا پرداخته و به دلیل شباهت ظاهری ولی تمایز بنیادی این دو جریان در مواجهه با مدرنیته، نسبت سنجی این دو جریان هدف این نوشتار است. روش تحقیق، تحلیلی- توصیفی با بررسی منابع لغوی، حدیثی و اندیشه های سنتگرایانی مانند نصر و گنون و بررسی آن با مفهوم سنت در اسلام سنتی است. یافته ها نشان می دهد که در اسلام سنتی، سنت به معنای روش های پیشامدرن و متکی بر فقه و شریعت است، در حالی که سنت گرایان آن را حقیقتی قدسی و امری فرادینی می دانند که شامل وحدت متعالی ادیان و حکمت خالده می شود. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که کلیت اسلام سنتی با بی اعتنایی به مدرنیته، رویکردی انفعالی دارد، اما سنتگرایان با شناخت انتقادی از مدرنیته، به بازتعریف سنت به عنوان جایگزینی در مقابل آن التزام دارند.

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_244995_631ae3c0881f1bd3c089f840108175de.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 24 2026 03 20 Investigating the Impact of Būyid Religious Policy on the Religious and Doctrinal Developments of Khūzistān (322-447 AH / 934-1055 CE) بررسی تأثیر سیاست‌‌ مذهبی آل بویه بر تحولات ادیان و مذاهب خوزستان (322- 447.ق) 247 276 235918 10.22034/jid.2025.545128.2596 FA سجاد پاپی دانشجوی دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه شهید چمران، اهواز، ایران علی بحرانی پور استاد گروه تاریخ، دانشگاه شهید چمران ،اهواز، ایران بهادر قیّم دانشیار گروه تاریخ، دانشگاه شهید چمران، اهواز، ایران Journal Article 2025 09 05 During the early Islamic centuries, particularly under the Būyid dynasty (r. 322-447 AH / 934-1055 CE), Khūzistān possessed an exceptional degree of religious and sectarian diversity. In that period, adherents of various Islamic schools—including the Muʿtazilī theological school, different Sunni jurisprudential traditions, and Shīʿī groups—alongside followers of non-Islamic religions such as Zoroastrians, Christians, Jews, and Mandaean Sabians, had a significant presence in Khūzistān. Adopting an analytical approach, this study seeks to answer the following question: What impact did the religious policy of the Būyid government have on the situation of the aforementioned religious and sectarian communities in Khūzistān? The findings of the research indicate that Būyid religious policy was founded upon tolerance and forbearance, and beyond that, on the inclusion of followers of various religions and sects within their governance structure. The adherents of different religions and sects present in Khūzistān were no exception to this principle. The continuation of the flourishing period of the Muʿtazilī theological school, the strengthening of the political, social, and cultural position of the Shīʿa, the absence of any policy aimed at weakening the Sunnis, and the inclusion of the ahl al-dhimmah (protected religious minorities) in the Būyid administrative system are among the most significant effects of the tolerant religious approach of the Būyids in fourth/tenth-century Khūzistān. خوزستان در سده های نخستین اسلامی به خصوص در روزگار آل بویه(حک: 322- 447.ق) از تنوع و تکثر مذهبی کم نظیری برخوردار بود. در آن روزگار پیروان مذاهب مختلف اسلامی (مکتب کلامی معتزله، مذاهب مختلف فقهی اهل سنت و شیعیان) و همچنین ادیان غیراسلامی(زردشتیان، مسیحیان، یهودیان و صابیئن مندائی) حضور چشمگیری در خوزستان داشتند. این پژوهش با رویکردی تحلیلی در پی پاسخ به این سؤال است که سیاست مذهبی حکومت آل بویه چه تأثیری بر وضعیت پیروان ادیان و مذاهب مذکور در خوزستان گذاشته است؟ یافته های پژوهش نشان می دهد سیاست مذهبی آل بویه مبتنی بر رواداری و تسامح و فراتر از آن سهیم کردن پیروان ادیان و مذاهب مختلف در ساختار حکمرانی خود استوار بود. پیروان ادیان و مذاهب مختلف حاضر در خوزستان نیز از این قاعده مستثنی نبودند. استمرار دوران شکوهمندی مکتب کلامی معتزله، تقویت جایگاه سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعیان، عدم تضعیف اهل سنت و سهیم کردن اهل ذمه در نظام حکمرانی آل بویه از جمله مهمترین تأثیرات رویکرد روادارانۀ مذهبی آل بویه در خوزستان سدۀ چهارم هجری است.

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_235918_91ba14f7d9208a315ec1990981184fda.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 24 2026 03 20 Foreign Relations and Policy of the Shi'a Safavid Government and England in Light of Rivalry with the Sunni Ottomans تحلیل رابطه حکومت صفوی با انگلستان در رقابت با حکومت عثمانی 277 300 235917 10.22034/jid.2025.558562.2622 FA سیدکمال سجادی دانشجوی دکتری جامعه شناسی واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی تهران، ایران 0009-0000-3538-1091 سید محمد ثقفی زاده استادیار دانشکده علوم اجتماعی واحد تهران مرکزی،دانشگاه آزاد اسلامی تهران،ایران 0009-0009-2119-2586 حسین آقا جانی مرسا دانشیار دانشکده علوم اجتماعی واحد تهران مرکزی،دانشگاه آزاد اسلامی تهران،ایران 0009-0005-9603-5447 Journal Article 2025 11 09 The Safavid era constitutes one of the most significant periods in Iran's political history, marked by the official establishment of Twelver Shi'ism, which forged a new religious identity in opposition to the Sunni Ottoman world. Amidst this context, England, emerging as a nascent power in global trade and politics, sought to exploit the religious and political rivalry between the Safavids and the Ottomans to advance its own colonial interests. Adopting a historical-analytical approach, this study examines the foreign relations and policy of the Shi'a Safavid government with England within the framework of their confrontation with the Sunni Ottomans. The research data are analyzed based on historical sources, diplomatic correspondence, and reports by European travelers. The findings indicate that while Safavid foreign policy appeared to be shaped primarily by religious components and hostility toward the Sunni Ottomans, in practice, it was driven by considerations of power, economic interests, and the balance of power between East and West. Recognizing this religious schism, England leveraged its commercial and political ties with the Safavids to undermine the Ottoman position. In conclusion, the relationship between the Safavids and England serves as a prime example of the entanglement of politics, religion, and colonial interests during the 16th and 17th centuries. دوره صفویه از مهم‌ترین ادوار تاریخ سیاسی ایران است که با رسمی‌سازی مذهب تشیع، هویت مذهبی جدیدی را در برابر جهان سنیِ عثمانی رقم زد. در این میان، انگلستان به‌عنوان قدرتی نوظهور در عرصه تجارت و سیاست جهانی، تلاش کرد از رقابت مذهبی و سیاسی میان صفویان و عثمانیان در جهت منافع استعماری خود بهره‌برداری کند. پژوهش حاضر با رویکردی تاریخی ـ تحلیلی، به بررسی روابط و سیاست خارجی حکومت شیعه صفوی با انگلستان در بستر تقابل با اهل‌سنت عثمانی می‌پردازد. داده‌های تحقیق بر پایه منابع تاریخی، مکاتبات دیپلماتیک و گزارش‌های سیاحان اروپایی تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که سیاست خارجی صفویان، هرچند در ظاهر بر پایه مؤلفه‌های مذهبی و خصومت با اهل‌سنت عثمانی شکل گرفته بود، اما در عمل متأثر از ملاحظات قدرت، منافع اقتصادی و توازن قوا میان شرق و غرب بود. انگلستان نیز با درک این شکاف مذهبی، از مناسبات تجاری و سیاسی با صفویان برای تضعیف موقعیت عثمانی بهره گرفت. در مجموع، روابط صفویان و انگلستان را می‌توان نمونه‌ای از درهم‌تنیدگی سیاست، مذهب و منافع استعماری در قرن‌های شانزدهم و هفدهم میلادی دانست.

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_235917_43a5ee847b46992e26166991e5144fc1.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 24 2026 03 20 The Role of Anti-Arrogance (Istikbār-Setīzī) in the Political Discourse of Sayyid Qutb and the Supreme Leader of the Islamic Revolution بررسی تطبیقی نقش استکبارستیزی در گفتمان سیاسی سید قطب و رهبر انقلاب اسلامی 301 328 244998 10.22034/jid.2026.549977.2603 FA عبدالمحمد شریفات استادیار گروه مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران 0009-0005-2555-5146 محمود شهریای زاده خرمدشتی دانش آموخته دکتری وهابیت شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم ایران Journal Article 2025 09 29 This study conducts a comparative analysis of the role of anti-arrogance (Istikbār-Setīzī) within the political discourse of two prominent thinkers of the Islamic world: Sayyid Qutb and the Supreme Leader of the Islamic Revolution. Given the significance of this theme in determining how the Islamic world confronts Western hegemony and its subsequent impact on the political and cultural destiny of Islamic societies, the necessity of this research is increasingly evident. Sayyid Qutb, by introducing the concept of "Modern Jāhiliyyah" (ignorance) and fundamentally rejecting Western civilization, formulated a discourse of anti-arrogance based on an absolute and radical confrontation with existing systems. In contrast, the Supreme Leader of the Islamic Revolution, by elucidating the concept of the "Global System of Domination" and analyzing its cultural, political, and economic dimensions, has presented a constructive, realistic, and civilization-building discourse framed within "Religious Democracy" and "Islamic Unity". Employing a descriptive-analytical methodology based on library research and comparative analysis, the findings reveal that while both thinkers identify "Arrogance" (Istikbār) as the primary enemy of the Islamic Ummah, they differ fundamentally in their foundations, methodologies, and outcomes. Qutb's discourse, due to its radical and negationist approach, has led to political deadlock; whereas the discourse of the Supreme Leader of Islamic Revolution, by leveraging internal capacities, the unity of the Ummah, and religious rationality, has paved the way for a new Islamic civilization and the creation of a sustainable and inspiring system. این پژوهش، به‌صورت تطبیقی به بررسی نقش استکبارستیزی در گفتمان سیاسی دو متفکر برجسته جهان اسلام، سید قطب و رهبر انقلاب اسلامی می‌پردازد. اهمیت این موضوع در مواجهه جهان اسلام با سلطه‌گری غرب و تأثیر آن بر سرنوشت سیاسی و فرهنگی جوامع اسلامی، ضرورت انجام این تحقیق را آشکار می‌سازد. سید قطب با طرح مفهوم «جاهلیت مدرن» و نفی کلی تمدن غرب، گفتمان استکبارستیزی را بر مبنای تقابل مطلق و رادیکال با نظام‌های موجود شکل داد. در مقابل، رهبر انقلاب اسلامی با تبیین مفهوم «نظام سلطه جهانی» و تحلیل ابعاد فرهنگی، سیاسی و اقتصادی آن، گفتمانی ایجابی، واقع‌گرایانه و تمدن‌ساز را در چارچوب «مردم‌سالاری دینی» و «وحدت اسلامی» ارائه کرده است. روش پژوهش توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای و تحلیل گفتمان است. یافته‌ها نشان می‌دهد هرچند هر دو اندیشمند، استکبار را دشمن اصلی امت اسلامی می‌دانند، اما در مبانی، روش‌ها و نتایج تفاوتی بنیادین دارند؛ گفتمان سید قطب به‌سبب رویکرد رادیکال و نفی‌گرایانه، به انسداد سیاسی انجامیده، در حالی‌که گفتمان رهبر انقلاب اسلامی با اتکا به ظرفیت‌های داخلی، وحدت امت و عقلانیت دینی، زمینه‌ساز تمدن نوین اسلامی و ایجاد نظامی پایدار و الهام‌بخش شده است.

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_244998_57180f2133982494f4a61a942cf8494b.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه مذاهب اسلامی 2423-4044 12 24 2026 02 20 A Comparative Study of Fraudulent Conveyance (Transaction with the Intent to Evade Debt) in Jurisprudential Schools and Legal Systems, and Its Impact on Contract Law بررسی تطبیقی معامله به قصد فرار ازدین در مذاهب فقهی و نظام های حقوقی و تأثیر آن بر حقوق قراردادها 329 369 235916 10.22034/jid.2025.535846.2591 FA علی خیرخواه دانشجوی دکتری مذاهب فقهی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران مهدی نوروزی استادیار گروه حقوق و فقه مقارن، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران(عضو پیوسته انجمن علمی ادیان و مذاهب حوزه) علی فارسی مدان استادیار گروه حقوق و فقه مقارن، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران(عضو پیوسته انجمن علمی ادیان و مذاهب حوزه) 0000-0003-3226-0264 رضا سمیعی دانش آموخته دکتری مذاهب فقهی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران Journal Article 2025 07 20 Fraudulent conveyance—transactions conducted with the intent to evade debt—represents a significant challenge in jurisprudence and contract law, consistently creating a tension between the debtor's right to dispose of property and the protection of creditors' rights. This phenomenon not only threatens the legal and economic security of creditors but also undermines public confidence in the institution of contract and its equitable functioning. Therefore, its jurisprudential and legal examination is an unavoidable necessity for ensuring justice and public order. The findings of this research indicate that some early Imāmī jurists, relying on the general principles of the Qur'an and Sunnah as well as the principle of validity (aṣl al-ṣiḥḥah), have deemed the transactions of a debtor to be effective (nāfidh). However, the majority of later Imāmī jurists, invoking rules such as lā ḍarar (no harm), lā ḥaraj (no undue hardship), and the negation of harmful authority (nafy al-sulṭān al-ḍarrī), have considered such transactions either ineffective (ghayr nāfidh) or void (bāṭil). In Sunni jurisprudence (fiqh al-ʿāmmah), the restrictions stipulated by the four major schools indicate that a debtor's harmful dispositions that prejudice creditors are not legally effective. In Iranian law as well, legislative evolution—from former Article 218 of the Civil Code to the amended Article 218, subsequent Article 218 Mukarrar (bis?), and Article 4 of the Law on the Manner of Enforcement of Financial Judgments—demonstrates a clear trend toward invalidating such transactions. The results of the study indicate that in all the legal systems examined, fraudulent conveyance (transaction with the intent to evade debt) enjoys no legal protection due to its incompatibility with fundamental principles of contract law, including freedom of contract, the binding force of contracts (luzūm), good faith, and public order. The jurisprudential and legal remedies devised to counteract such transactions are predominantly based on the principle of protecting creditors and preserving public confidence in contracts. This research has been conducted using a descriptive-analytical method, drawing on library-based sources. این مقاله به مطالعه تطبیقی معامله به قصد فرار از دین در مذاهب خمسه و نظام‌های حقوقی مدرن پرداخته و تأثیر آن بر حقوق قراردادها را بررسی می‌کند. در فقه امامیه، دو دیدگاه عمده درباره صحت یا بطلان چنین معاملاتی وجود دارد: قائلان به صحت با استناد به آیات قرآن، روایت تسلط، و اصل صحت، معامله را نافذ می‌دانند، در حالی که قائلان به بطلان با تمسک به قاعده لاضرر، لاحرج، و انصراف ادله امضای معاملات، آن را غیرنافذ یا باطل قلمداد می‌کنند. در فقه عامه نیز اگرچه عنوان مستقلی برای این مسئله وجود ندارد، اما محدودیت‌های تصرفات مدیون در مذاهب اهل‌سنت نشان می‌دهد که معاملات زیان‌بار به طلبکاران مورد پذیرش نیست. در نظام حقوقی ایران، مواد پراکنده‌ای مانند مواده 218 و 65 قانون مدنی و ماده 4 قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی به مقابله با این پدیده پرداخته‌اند. تحلیل‌های حقوقی نیز بر مبانی مختلفی مانند نظریه وثیقه عمومی طلبکاران، جهت نامشروع، و سوء استفاده از حق استوارند.

https://mazaheb.urd.ac.ir/article_235916_996980c42861abec15edc0d3ec25b95f.pdf