https://mazaheb.urd.ac.ir/ پژوهشنامه مذاهب اسلامی fa daily 1 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 https://mazaheb.urd.ac.ir/article_244964.html عطار نیشابوری به عنوان یکی از چهره های برجسته‌ی حکمت و معنویتِ مذهب تسنن، واجد جایگاهی محوری و موثری‌ست که حسن قضاوت وی در خصوص رهبران فِرق دیگر می‌تواند، نقش تقریب‌گرایانه بین مذاهب را ایفا کند. از این رو مقاله حاضر کوشیده است تا دیدگاه‌های عطار نیشابوری را در خصوص حضرت زهراس پس از توصیف و گزارش، با روشی تحلیلی، تجزیه و تبیین نماید. عطار در چندین بخش از دیوان خود با طرح ابعاد مختلف زیست فاطمی، ایشان را خاتون جنت می‌نامند، بانویی که به شدت مورد احترام و تاسی خلفای عصر نبوی ص بوده است. عطار نیشابوری از جمله حکیمانی ست که در عین تلبس به مذهب تسنن، با توجه ابیات متنوع و متعددش از شیفتگان بی بدیل حضرات معصومین ع، خصوصا حضرت زهرا س به شمار می‌آید. از جمله بسامدهای مهم بیان این نوشتار توجه بدین نکته است که حضرات معصومین ع با نگاهی فرامذهبی و حتی فرادینی، بایستی مورد احترام و تاسی هر انسان معنویت و عدالت‌خواهی قرار گیرند، موضعی که بی نهایت در جهت کاهش تنش‌های بین مذاهب، مفید به فایده خواهد بود. https://mazaheb.urd.ac.ir/article_244966.html یکی از مسائل بحث انگیز در میان اندیشمندان فلسفه حق، رابطه حق و تکلیف است؛ بدین معنا که آیا ارتباط حق و تکلیف، ارتباطی اتفاقی و در نتیجه قابل زوال است یا آنکه میان حق و تکلیف، تلازم برقرار است؟ و در صورت تلازم، آیا تلازم آنها مفهومی است یا مصداقی و خارجی؟ همچنین، آیا هر حقی، مستلزم تکلیف است یا تنها برخی حق ها مستلزم تکلیف اند؟ در میان اندیشمندانی که به این چالش ذهنی پرداخته اند، «هوفلد» به عنوان یکی از چهره‌های برجسته و مرجع در جهان غرب و «شهید مطهری» به عنوان یکی از چهره‌های برجسته در جهان اسلام، دو اندیشمندی هستند که به صورت جدی و دقیق به تبیین این مسئله و بررسی آن پرداختند. مقاله حاضر با روش تحلیلی ـ توصیفی در صدد تبیین، مقایسه و بررسی تطبیقی دیدگاه هوفلد و شهید مطهری درباره مسئله «تلازم حق و تکلیف» است و در نهایت به این نتیجه می رسد که این دو اندیشمند هرچند در اصول مسئله تلازم حق و تکلیف با یکدیگر اشتراکاتی دارند، در تبیین مسئله و مصادیق آن اختلافات مهم دارند. https://mazaheb.urd.ac.ir/article_244967.html در تفسیر قرآن، آثار دو مفسر برجسته فخر رازی و علامه طباطبایی، نمایانگر دو رویکرد متفاوت و غنی در فهم و تفسیر آیات الهی است. علامه طباطبایی در تفسیر گرانسنگ خود در مسائلی به تحلیل دیدگاه فخر رازی پرداخته و آن را نقد و بررسی می‌کند. نقدهای علامه طباطبایی بر تفسیر فخر رازی علاوه بر اینکه نقاط قوت و ضعف رویکرد فخر رازی را نمایان می‌سازد، نشان‌دهنده‌ی اهمیت تفکر انتقادی و اجتهادی در علوم اسلامی است. این نقدها به ما می‌آموزند که برای فهم و تفسیر قرآن باید از یک رویکرد جامع و عمیق استفاده کنیم که شامل سیاق، عقل، تاریخ و واقعیت‌های اجتماعی باشد. در این نگاشته با روش توصیفی-تحلیلی به نقدهای علامه طباطبایی نسبت به مبانی شناخت‌شناختی فخر رازی در تفسیر پرداخته شده است. نقد منظور در سه ساحت امکان شناخت، ماهیت شناخت و ابزار شناخت انجام شد و نظرات علامه طباطبایی بر مبانی معرفی شده از جانب فخر رازی تبیین گشت. https://mazaheb.urd.ac.ir/article_235922.html مفسران ومتکلمان،براساس گرایش‌های فکری خود،دیدگاههای مختلفی از آیات مرتبط با جهاد ارائه داده‌اند که برخی ازآنها به افراط یاتفریط گراییده‌اند.درسال‌های اخیر، برداشت‌های نادرست از جهاد توسط گروه‌های تکفیری، به گسترش خشونت،تخریب وجهه اسلام،وسوءاستفاده دشمنان اسلام انجامیده است.ازسوی دیگر،تلاش استکبارجهانی برای تسلط برمنابع طبیعی مسلمانان وایجاد تفرقه،ضرورت معرفی صحیح اسلام ناب مبتنی برقرآن وسنت معصومین رابرجسته‌ترکرده است. علی‌رغم آثارمتعدددرباره جهاد،بررسی دقیق وجامع این موضوع کمترصورت گرفته است.این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی وبا استفاده ازمنابع کتابخانه‌ای،تلاش داردضمن تحلیل سیاق وشأن نزول آیات جهاد، برداشت‌های نادرست گروه‌های تکفیری رانقدوحقیقت جهادراتبیین کند.هدف پژوهش،مقابله با تفاسیر افراطی و تقویت درک صحیح از این مفهوم قرآنی است.تکفیری‌ها مسلمانان را به بهانه‌های واهی تکفیرکرده ومعتقدندکه سرزمین‌های اسلامی توسط مشرکین مسلمان‌نما اشغال شده است،بنابراین قیام مسلحانه را وظیفه خودودیگران می‌دانند.آنان جهاد راتنها به قتال و کشتار محدود کرده وآن را واجب عینی برای همه مسلمانان می‌دانند.این دیدگاه‌های افراطی نه‌تنها انحرافی آشکار ازاصول جهاد اسلامی است، بلکه با اهداف جهاد که اعتلای اسلام و دفاع از بلاد اسلامی است،درتناقض قراردارد.عملکرد تکفیری‌ها،که منجربه مسلمان‌کشی وتخریب اسلام شده، فتنه‌ای است که با روح واقعی جهاد و اسلام در تضاد است https://mazaheb.urd.ac.ir/article_235914.html جبر و اختیار یکی از مسائل مهم کلامی جهان اسلام در سده‌های نخستین به شمار می‌رود. اشاعره و ماتریدیه برای نفی حاکمیت جبر و تفویضِ مطلق بر افعال اختیاری انسان و همچنین تأکید بر گستره و استمرار ارادۀ الهی در عالم هستی، نظریۀ کسب را ابداع کردند. گزارش و بررسی تطور آرای کلامی اندیشمندان اشاعره و ماتریدیه نسبت به این نظریه، هدف این پژوهش است.انجام این تحقیق به روش توصیفی-تحلیلی نشان داد که علی‌رغم تصور اولیه انطباق کامل مفهوم کسب از منظر اندیشمندان مورد مطالعه، تفاوت‌های قابل توجهی در هدف ایشان از این نظریه وجود دارد که به‌مرور زمان دگرگون شده است. ماتریدیان در مقایسه با اشاعره، تفسیری معناشناسانه‌تر از کسب، به ‌دست می‌دهند و اختیار و مسئولیت بیشتری برای انسان قائل می‌شوند و از این جهت قرابت بیشتری به امامیه دارند. علاوه بر وجود اختلاف‌نظر میان دانشمندان اشعری، آنان دچار قبض و بسط‌های قابل توجهی در باور به مقدار نقش انسان در فعل خویش می‌شوند. مثلاً ابوالحسن اشعری فاعل کاسب را نه‌تنها قادر به خلق فعل خویش نمی‌داند، بلکه او را در تغییر اوصاف آن مؤثر نیز نمی‌داند. اما متکلم پس از وی، یعنی باقلانی، میان خلق فعل و عنوان آن تفاوت قائل می‌شود و خلق فعل را به خدا نسبت می‌دهد و وصف فعل را به اختیار و اراده انسان واگذار می‌کند. همچنین تفاسیر اشاعرۀ متأخر از کسب، هیچ سنخیتی با تفسیر ابوالحسن اشعری ندارد و همچون اندیشمندان ماتریدی، تمایل قابل توجهی به نظریۀ امرٌبین‌الامرین نشان می‌دهد. https://mazaheb.urd.ac.ir/article_235913.html «اشاعره» و « صابونی» (سلفی) به تبع از اشاعره مشهور نظریه کلامی «جبرگرایی» (کسب) « عصمت» را جبری دانسته و در مقابل قائل به امکان صدور گناه _ خطا از سوی انبیاء هستند. ادعای اشاعره در عصمت با ادعای امکان صدور گناه _ خطا از سوی انبیاء دو ادعای متعارض و متنافی هستند .طرح اشکال تنافی میان دو ادعا سبب گردید تا مخدوش ترین نظریه ی کلامی منتسب به اشاعره باشد. زیرا کارکرد جبر ، عدمی بودنِ اراده و اختیار است و امور عدمی، امکان ذاتی برای وقوع ندارند. لذا عصمت جبری نیز باید متضمن تصویر عدمیِ اراده و اختیار باشد و بالتبع طرح فرضیه ی احتمال گناه _ خطا بلا موضوع می باشد . در فرضیه ی «عصمت جبری» و «احتمال گناه – خطا» نیازمند بررسی مفاد و ادله و ابعاد دو فرضیه ی مزبور می باشد . پس از بررسی آرای آنان از سوی امامیه؛ بدیهی شد که تنافی میان عصمت و امکان صدور خطا وجود ندارد و عصمت شایستگیِ انبیاء در پرهیز نفس آنان از گناه می باشد. https://mazaheb.urd.ac.ir/article_244992.html صفات خبریه خدا همانند: قدم، إتیان، إسراء و نزول، که در قرآن و روایات بر جنبه‌های حرکتی و حضوری خداوند دلالت دارند، از مسائل محوری کلام اسلامی‌اند؛ صفاتی ظاهری که گاه به تشبیه مکانی می‌انجامد. براین پایه، سلفیه بر اثبات ظاهری بدون کیفیت پافشاری می‌کند و امامیه بر تنزیه مطلق و وحدت با ذات تأکید دارد. ضرورت تحقیق از شبهات کلامی اتکا به ظاهر این صفات برمی‌خیزد؛ جایی که اثبات بلا کیف ممکن است به تجسیم منجر شود. از این‏رو، توجه به خلأ مطالعات جامع روایی و شرح‎الحدیثی، تحلیل تطبیقی انقادی دیدگاه شارحان حدیث، موجب ارائه نگاهی صحیح در مورد صفات خبریه می‏گردد. به همین علت، تحقیق حاضر با روش تطبیقی-انتقادی نخست ضمن بررسی مختصر لغوی و تفسیری این صفات، به بررسی و نقد دیدگاه شارحان حدیث سلفیه و امامیه درباره روایات حاکی از صفات محلّ بحث می‏پردازد. نتایج نشان می‏دهد که سلفیه صفات را حقیقی و ظاهری اثبات می‌کند حال آن‏که شارحان حدیث امامیه صفات مذکور را با حفظ معنای ظاهری تأویل می‏کنند. نتایج نشان می‏دهد ظاهرگرایی سلفیه درباره صفات مورد بحث موجب تشبیه و تجسیم خدا گردیده اما نگاه امامیه سازگاری بیشتر با محکمات قرآنی، روایات معصومان و تنزیه عقلی خدا از شبهات کلامی را در پی دارد. https://mazaheb.urd.ac.ir/article_244995.html این مقاله به بررسی تفاوت های مفهومی سنت در دو جریان اسلام سنتی و اسلام سنتگرا پرداخته و به دلیل شباهت ظاهری ولی تمایز بنیادی این دو جریان در مواجهه با مدرنیته، نسبت سنجی این دو جریان هدف این نوشتار است. روش تحقیق، تحلیلی- توصیفی با بررسی منابع لغوی، حدیثی و اندیشه های سنتگرایانی مانند نصر و گنون و بررسی آن با مفهوم سنت در اسلام سنتی است. یافته ها نشان می دهد که در اسلام سنتی، سنت به معنای روش های پیشامدرن و متکی بر فقه و شریعت است، در حالی که سنت گرایان آن را حقیقتی قدسی و امری فرادینی می دانند که شامل وحدت متعالی ادیان و حکمت خالده می شود. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که کلیت اسلام سنتی با بی اعتنایی به مدرنیته، رویکردی انفعالی دارد، اما سنتگرایان با شناخت انتقادی از مدرنیته، به بازتعریف سنت به عنوان جایگزینی در مقابل آن التزام دارند. https://mazaheb.urd.ac.ir/article_235918.html خوزستان در سده های نخستین اسلامی به خصوص در روزگار آل بویه(حک: 322- 447.ق) از تنوع و تکثر مذهبی کم نظیری برخوردار بود. در آن روزگار پیروان مذاهب مختلف اسلامی (مکتب کلامی معتزله، مذاهب مختلف فقهی اهل سنت و شیعیان) و همچنین ادیان غیراسلامی(زردشتیان، مسیحیان، یهودیان و صابیئن مندائی) حضور چشمگیری در خوزستان داشتند. این پژوهش با رویکردی تحلیلی در پی پاسخ به این سؤال است که سیاست مذهبی حکومت آل بویه چه تأثیری بر وضعیت پیروان ادیان و مذاهب مذکور در خوزستان گذاشته است؟ یافته های پژوهش نشان می دهد سیاست مذهبی آل بویه مبتنی بر رواداری و تسامح و فراتر از آن سهیم کردن پیروان ادیان و مذاهب مختلف در ساختار حکمرانی خود استوار بود. پیروان ادیان و مذاهب مختلف حاضر در خوزستان نیز از این قاعده مستثنی نبودند. استمرار دوران شکوهمندی مکتب کلامی معتزله، تقویت جایگاه سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعیان، عدم تضعیف اهل سنت و سهیم کردن اهل ذمه در نظام حکمرانی آل بویه از جمله مهمترین تأثیرات رویکرد روادارانۀ مذهبی آل بویه در خوزستان سدۀ چهارم هجری است. https://mazaheb.urd.ac.ir/article_235917.html دوره صفویه از مهم‌ترین ادوار تاریخ سیاسی ایران است که با رسمی‌سازی مذهب تشیع، هویت مذهبی جدیدی را در برابر جهان سنیِ عثمانی رقم زد. در این میان، انگلستان به‌عنوان قدرتی نوظهور در عرصه تجارت و سیاست جهانی، تلاش کرد از رقابت مذهبی و سیاسی میان صفویان و عثمانیان در جهت منافع استعماری خود بهره‌برداری کند. پژوهش حاضر با رویکردی تاریخی ـ تحلیلی، به بررسی روابط و سیاست خارجی حکومت شیعه صفوی با انگلستان در بستر تقابل با اهل‌سنت عثمانی می‌پردازد. داده‌های تحقیق بر پایه منابع تاریخی، مکاتبات دیپلماتیک و گزارش‌های سیاحان اروپایی تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که سیاست خارجی صفویان، هرچند در ظاهر بر پایه مؤلفه‌های مذهبی و خصومت با اهل‌سنت عثمانی شکل گرفته بود، اما در عمل متأثر از ملاحظات قدرت، منافع اقتصادی و توازن قوا میان شرق و غرب بود. انگلستان نیز با درک این شکاف مذهبی، از مناسبات تجاری و سیاسی با صفویان برای تضعیف موقعیت عثمانی بهره گرفت. در مجموع، روابط صفویان و انگلستان را می‌توان نمونه‌ای از درهم‌تنیدگی سیاست، مذهب و منافع استعماری در قرن‌های شانزدهم و هفدهم میلادی دانست. https://mazaheb.urd.ac.ir/article_244998.html این پژوهش، به‌صورت تطبیقی به بررسی نقش استکبارستیزی در گفتمان سیاسی دو متفکر برجسته جهان اسلام، سید قطب و رهبر انقلاب اسلامی می‌پردازد. اهمیت این موضوع در مواجهه جهان اسلام با سلطه‌گری غرب و تأثیر آن بر سرنوشت سیاسی و فرهنگی جوامع اسلامی، ضرورت انجام این تحقیق را آشکار می‌سازد. سید قطب با طرح مفهوم «جاهلیت مدرن» و نفی کلی تمدن غرب، گفتمان استکبارستیزی را بر مبنای تقابل مطلق و رادیکال با نظام‌های موجود شکل داد. در مقابل، رهبر انقلاب اسلامی با تبیین مفهوم «نظام سلطه جهانی» و تحلیل ابعاد فرهنگی، سیاسی و اقتصادی آن، گفتمانی ایجابی، واقع‌گرایانه و تمدن‌ساز را در چارچوب «مردم‌سالاری دینی» و «وحدت اسلامی» ارائه کرده است. روش پژوهش توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای و تحلیل گفتمان است. یافته‌ها نشان می‌دهد هرچند هر دو اندیشمند، استکبار را دشمن اصلی امت اسلامی می‌دانند، اما در مبانی، روش‌ها و نتایج تفاوتی بنیادین دارند؛ گفتمان سید قطب به‌سبب رویکرد رادیکال و نفی‌گرایانه، به انسداد سیاسی انجامیده، در حالی‌که گفتمان رهبر انقلاب اسلامی با اتکا به ظرفیت‌های داخلی، وحدت امت و عقلانیت دینی، زمینه‌ساز تمدن نوین اسلامی و ایجاد نظامی پایدار و الهام‌بخش شده است. https://mazaheb.urd.ac.ir/article_235916.html این مقاله به مطالعه تطبیقی معامله به قصد فرار از دین در مذاهب خمسه و نظام‌های حقوقی مدرن پرداخته و تأثیر آن بر حقوق قراردادها را بررسی می‌کند. در فقه امامیه، دو دیدگاه عمده درباره صحت یا بطلان چنین معاملاتی وجود دارد: قائلان به صحت با استناد به آیات قرآن، روایت تسلط، و اصل صحت، معامله را نافذ می‌دانند، در حالی که قائلان به بطلان با تمسک به قاعده لاضرر، لاحرج، و انصراف ادله امضای معاملات، آن را غیرنافذ یا باطل قلمداد می‌کنند. در فقه عامه نیز اگرچه عنوان مستقلی برای این مسئله وجود ندارد، اما محدودیت‌های تصرفات مدیون در مذاهب اهل‌سنت نشان می‌دهد که معاملات زیان‌بار به طلبکاران مورد پذیرش نیست. در نظام حقوقی ایران، مواد پراکنده‌ای مانند مواده 218 و 65 قانون مدنی و ماده 4 قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی به مقابله با این پدیده پرداخته‌اند. تحلیل‌های حقوقی نیز بر مبانی مختلفی مانند نظریه وثیقه عمومی طلبکاران، جهت نامشروع، و سوء استفاده از حق استوارند. https://mazaheb.urd.ac.ir/article_235915.html تربیت عرفانی برگرفته از مبانی عرفان اسلامی است که در یک تعریف کلی، استکمال نفس از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب را راهبری می کند. تربیت عرفانی دارای مبانی و اصولی کاربردی و دارای کمترین فاصله با نظام فرهنگی کشور است. و با توجه به سیاست های کلی نظام در امر آموزش و پرورش قابل رقابت با دیگر روش های تربیتی است. آنچه در این پژوهش مورد توجه قرار گرفته است اصول برگرفته از تربیت عرفانی است که روش های برگرفته از آن، می تواند سلامت خانواده را تضمین نماید. منظور از سلامت خانواده یعنی نظامی که اعضاء آن می توانند از استعدادهای خود بهره برداری کامل کرده و نیازهای فردی و اجتماعی خود را براساس جهان بینی تعریف شده در خانواده ارضاکنند. این پژوهش بنیادی و برپایه مطالعات کتابخانه ای و باشیوه توصیفی تنظیم شده است. از یافته های این تحقیقی می توان به اصولی مانند خودآگاهی، خداآگاهی و عقل ورزی اشاره کرد . https://mazaheb.urd.ac.ir/article_245407.html مسئله توسل و زیارت و به تبع آن سماع موتی، یکی از چالش‌هایی است که هرچند در اصل مشروعیت آن در اسلام تردیدی نیست؛ اما، موجب مباحث فراوانی در بین علمای فریقین شده است. این پژوهش با رویکرد تحلیلی – تطبیقی و با هدف بررسی مبانی واگرایی و همگرایی شیعه (امامیه) و جریان دیوبندیه در توسل و زیارت که از مباحث مرتبط با سماع موتی می باشد، انجام گرفته است. نتایج حاصل، اعتقاد به زیارت و توسل به پیامبر اعظم(ص) و اولیا الهی به عنوان یک اصل مسلّم و سنّت حسنه، در روایات متواتر فریقین مورد تأکید و اهتمام است و بیشتر دیوبندیان نیز از جواز زیارت و توسل به اولیای الهی و شفیع قرار دادن آنها نزد خداوند و همچنین شنیده شدن صدای زندگان توسط مردگان و به اصطلاح دینی «سماع موتی» خصوصاَ توسط اولیای الهی دفاع و مورد قبول آنان قرار دارد؛ هرچند، در این میان برخی از آنان تحت تأثیر افکار ظاهرگرایان، برخی انواع توسل و شفاعت را مورد شبهه قرار داده‌اند؛ لذا میتوان گفت دیوبندیان حیاتی، تفاوت‎های فراوانی با گروه مماتی از دیوبندیه که مدافعان وهابیت هستند، دارند. و به همین خاطر، علمای وهابی، دیوبندیه حیاتی را همانند تشیع امامیه مشرک و بدعت گذار می‎‎دانند. https://mazaheb.urd.ac.ir/article_246598.html این نوشتار به تحلیل و بررسی نقش ارتداد در جدایی زوجین از منظر فقه مذاهب پنجگانه اسلامی پرداخته است.مذاهب مالکی و شافعی به نقش ارتداد در روابط زناشویی توجه داشته و جدایی زوجین را در صورت ارتداد یکی از طرفین در مواردی فوراً حکم به انفساخ داده و در مواردی نیز انفساخ عقد نکاح را متوقف بر انقضاء عده می‌دانند. در فقه حنبلی، ارتداد می‌تواند پیامدهای متفاوتی داشته باشد که بسته به وضعیت فرد و نوع ارتباطش با دین، ممکن است به جدایی منجر شود؛ زیرا در مورادی همچون حنفیه، حکم به اعتبار نکاح سابق می‌دهند. گذشته از این، تحقیق حاضر با روش توصیفی تحلیلی به بررسی آراء و نظرات فقهای مذاهب چهارگانه در این موضوع می‌پردازد و چالش‌هایی که در مسیر تجزیه و تحلیل فقهی ارتداد در جدایی زوجین وجود دارد را بررسی می‌کند. مذاهب اربعه اهل سنت در احکام ارتداد بین فطری وملی تفاوتی قایل نمی باشند ومثل مرتد ملی که درفقه امامیه است معامله می‌کنند. در فقه امامیه ارتداد از اسباب اصلی انفساخ عقد نکاح بوده که با حصول آن، زوجین فوراً و بدون اینکه صیغه طلاق جاری شود، از همدیگر جدا می‌شوند