Journal Of Islamic Denominations

Journal Of Islamic Denominations

An Inductive Approach to the Ijtihad Literature of al-Khilāf

Document Type : Research Paper

Author
nasim arabi
استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه مذاهب اسلامی
Abstract
Inductive research logic is the foundation of many methods of content analysis and a common method in scientific research. In this method, the researcher purposefully selects certain concepts and then organizes them in specific terms. Then, he comes to a conclusion with reference to data and findings, and provides a sort of description. In the present paper, I draw on the logic of induction to analyze the book, al-khilāf,in statistical terms and in terms of its documentations, as well as al-Shaykh al-Ṭūsī’s ijtihad literature or discourse via finding the frequency of words such as consensus, hadiths, the Quran, jargons of jurisprudence (fiqh) and principles of jurisprudence (uṣūl al-fiqh), as well as his methods of argumentation with opposing views, his drawing on the views of Sunni jurists and inferential sources of Shiite jurisprudence by way of comparative jurisprudence. One research priority resulting from an induction of al-Shaykh al-Ṭūsī’s principles of ijtihad is that, because of political and religious circumstances of his time and the necessity of unity among Shiite jurists, he invented a new definition of consensus (ijmā’) as discovering the view of the Infallible (Ma’ṣūmīn) leaders of Islam, and cited it more than any other principle. Although he rejects analogy (qīyās) as a source of inferring jurisprudential rulings for Shiism, he made appeals to it in order to account for certain Shiite jurisprudential rulings and make them acceptable to Sunni jurists. Moreover, he relied on rationalism to try to develop comparative jurisprudence given his assessment of the conditions of his time and his mastery of Shāfi’ī jurisprudential sources as well as to other Islamic denominations to some extent.
Keywords
al-Shaykh al-Ṭūsī
consensus
Quranic verses
hadiths
Shi’a
Sunnis

Article Title العربیة

منهجیة استقرائیة للأدبیات الاجتهادیة لـ «الخلاف»

Abstract العربیة
یشکل منطق البحث الاستقرائی أساساً لکثیر من أسالیب تحلیل المحتوى، واحدى الطرائق المتداولة فی فی البحوث العلمیة. فی هذه الطریقة اختار الباحث مفاهیم معینة على نحو هادف، ونظمها فی قالب عناوین معینة، ثم توصل من خلال الرجوع الى البیانات والمُعطیات الى استخلاص وطرح نوعاً من التوصیف. حاول هذا البحث فی ضوء معطیات منطق الاستقراء، تسلیط الضوء على الأدبیات الاجتهادیة أو اسلوب الخطاب العلمی للشیخ الطوسی عن طریق تواتر کلمات الاجماع، والروایات، والقرآن، والاصطلاحات الفقهیة والاصولیة، وکذلک الأسالیب الاستدلالیة للشیخ مع الرأی المخالف، وطریقة استخدام الشیخ للأقوال الفقهیة لأهل السُنّة والمصادر الاستنباطیة للفقه الشیعی باسلوب الفقه المقارن، لیجری عملیة تحلیل لکتاب الخلاف بمنهجیة توثیقة واحصائیة. من الأولویات البحثیة المستحصلة من استقراء الاصول الاجتهادیة للشیخ الطوسی هو أن الشیخ وبسبب الظروف السیاسیة والمذهبیة التی کانت سائدة فی زمان حیاته، وضرورة ایجاد وحدة بین فقهاء الشیعة، أبدع للاجماع تعریفاً جدیداً یفید معنى الکاشفیة عن رأی المعصوم، واستند الیه أکثر من الاستناد الى أی أصل آخر. وعلى الرغم من عدم اقراره للقیاس وعدم القبول به کمصدر للاستنباط فی المذهب الشیعی، فقد استند الیه فی بعض الحالات فی سیاق تبیین الأحکام الفقهیة الشیعیة وقبوله من قِبَل فقهاء أهل السُنّة؛ کما انه عمل بدرایة ومعرفة بظروف الزمان الذی کان یعیشه المجتمع یومذاک، وباطلاع على المصادر الفقهیة للمذهب الشافعی، والمذاهب الاسلامیة الاخرى الى حدّ ما، عمل على توسیع وتنمیة الفقه المقارن عن طریق التعویل على الاتجاه العقلی.

Keywords العربیة

  • الشیخ الطوسی
  • الاجماع
  • الآیات
  • الروایات
  • الشیعة
  • أهل السُنّة

منابع

ابن‌علی، الأسعد (1379ش)، «الشیخ طوسی مجددا»، المنهاج، ش20.        
تبریزی، منصوره (۱۳۹۳ش)، «تحلیل محتوایی کیفی از منظر رویکردهای قیاسی واستقرایی»، نشریه علوم اجتماعی.
تهرانی، آقابزرگ (۱۳۷۶ش)، زندگینامه و آثار شیخ طوسی، ترجمه علیرضا میرزامحمد و حمید طبیبیان، تهران: نشر پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چ۲.
جصاص رازی، ابوبکر احمد بن‌علی (۱۴۱۷ق)، مختصر اختلاف العلماء، مقدمه: دکتر عبدالله نذیر احمد، بیروت، دار البشائر الاسلامیه.
حافظ‌نیا، محمدرضا (۱۳۸۵ش)، مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم انسانی، تهران: سازمان سمت.
حر عاملی، محمد بن‌حسن (۱۳۸۶ق)، وسائل الشیعه، تحقیق: میرزاعبدالکریم ربانی، تهران: مکتبه الإمامیه، ج8..
حکیم، سیدمحمدتقی (۱۴۲۸ق)، الاصول العامۀ للفقه المقارن، قم: نشر ذوی القربی، چ۱.
خزاعلی، محمد (۱۳۶۲ش)، شیخ طوسی و حقوق تطبیقی، مجموعه مقالات هزاره شیخ طوسی، تهران: امیرکبیر.
 سبکی (۱۳۸۳ق)، طبقات الشافعیه الکبری، محمود محمدالطناحی و عبدالفتاح محمد الحلو، قاهره: [بی‌نا].
 سید مرتضی (۱۳۷۶ش)، الذریعه إلی أصول الشریعه، با مقدمه ابوالقاسم گرجی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
 سید مرتضی، علی بن‌حسین (۱۴۱۵ق)، الإنتصار، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
 صدر، سیدرضا (۱۳۴۹)، نگاهی به آثار فقهی شیخ طوسی، مقدمه: علی دوانی، قم: نشر علمیه، چ۱.
ضیایی بیگدلی، محمدرضا (۱۳۸۴ش)، متدلوژی حقوق بین‌الملل، مجله پژوهش حقوق و سیاست، ش15 و 16.
 طباطبایی، سیدمهدی (1379ش)، «پژوهشی در فقه شیخ طوسی»، فقه اهل بیت، ش24.
 طباطبایی، محمدحسین (1374ش)، المیزان، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
 طوسی، ابوجعفر محمد بن‌حسن (۱۳۸۷ق)، المبسوط، تصحیح و تعلیق: سیدمحمدتقی کشفی، تهران: المکتبه المرتضویه، چ۲.
 طوسی، ابوجعفر محمد بن‌حسن (۱۴۱۱ق)، الخلاف، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
 طوسی، ابوجعفر محمد بن‌حسن (بی‌تا الف)، التبیان، تصحیح احمد حبیب قصیر العاملی، بیروت: دارالإحیاء التراث العربی.
 طوسی، ابوجعفر محمد بن‌حسن (بی‌تا ب)، الرسائل العشر، مقدمه: واعظ‌زاده خراسانی، [بی‌جا]: النشر الاسلامی.
 قائدان، اصغر و راضیه ادهم (۱۳۹۲ش)، «جایگاه راویان در رجال شیخ طوسی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، ش11.
 کریپندورف، کلوس (۱۳۸۶ش)، تحلیل محتوا، مبانی روش‌شناسی، ترجمه هوشنگ نایبی، تهران: [بی‌نا].
 گرجی، ابوالقاسم (۱۳۷۵ش)، تاریخ فقه و فقها، تهران: نشر سمت.
 لازی، جان (۱۳۸۶ش)، درآمدی تاریخی به فلسفه علم، ترجمه علی پایا، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
 مدرسی طبابایی، حسین (۱۳۶۲ش)، زمین در فقه اسلامی، تهران: [بی‌نا].
 مطهری، مرتضی (۱۳۶۸ش)، مسئله شناخت، تهران: انشارات صدرا.
 مطهری، مرتضی (۱۳۷۵ش)، الهامی از شیخ الطائفه، هزاره شیخ طوسی، قم: انتشارات صدرا، چ۱۰.
 معارف، مجید (1386ش)، «مقایسه دیدگاه رجالی نجاشی و شیخ طوسی»، پژوهش دینی، ش24.
 معینی‌فر، محمد (1393ش)، سیر تاریخی تدوین کتب فقه مقارن، تهران: نشر ادیان.