پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

گونه‌شناسی اسلام سنّتی در شاخصه عناصر ثابت و متغیّر دین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سید علی بطحایی 1
مهدی فرمانیان 2
ابراهیم قاسمی 3
1 دانشجوی دکتری رشته مذاهب کلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 استاد گروه مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
3 استادیار گروه مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/jid.2024.361785.2365
چکیده
شیوۀ مواجهه با عناصر ثابت و متغیّر، از موضوعات اصلی گونه‌شناسی اسلام سنّتی است. با قبول این انگاره که احکام شرعی تابع مصلحت و مفسده نفس‌الامری‌اند و نقش انکار‌نشدنی شرایط زمانی - مکانی در تبدّل قلمرو عناصر ثابت و متغیّر وجود دارد، این مسئلۀ فرعی پیش می‌آید که دامنه احکام ثابت و متغیّر در طیف‌های اسلام سنّتی تا کجاست؟ و چه مرزی میان احکام ثابت و متغیّر وجود دارد؟ آیا قلمروهای متفاوتی برای عناصر ثابت و متغیّر در این گفتمان ترسیم‌شدنی است؟ آیا می‌توان حدود و ثغور مشخصی را برای این عناصر ترسیم کرد؟ و دامنه تغییر در ثوابت در چه حوزه‌هایی است؟ پژوهش پیش‌رو ضمن تمرکز بر ارزیابی حدیث نبوی «حَلاَلُ مُحَمَّدٍ حَلاَلٌ أَبَداً إِلَى یوْمِ اَلْقِیامَةِ» و تحلیل آثار مترتب بر این حدیث، بر آن است که شیوۀ مواجهه طیف‌های سه‌گانه سنّتی را با روش توصیفی - تحلیلی بررسی کند و روش‌شناسی آنها را تبیین نماید. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد طیف محافظه‌کار سنّتی به فربهی عناصر ثابت و نحافت عناصر متغیّر ملتزم هستند و طیف مقاصدی سنّتی، با نگاه جامع‌الاطراف به عناصر متغیّر به قلمرو نحیف عناصر ثابت و توسعه دایره متغیّرات التزام دارند؛ از این‌رو از ارائه راه‌حل‌های جدید برای کنش فعّالانه به چالش‌های پیش‌روی اسلام و مدرنیته بهره می‌برند.
کلیدواژه‌ها
اسلام سنّتی
گونه‌شناسی
ثابت
متغیّر

عنوان مقاله English

A Typology of Traditional Islam in terms of Constant and Variable Elements of Religion

نویسندگان English

Seyed Ali Bathaei 1
mehdi farmanian 2
ebrahim qasemi 3
1 PhD student, Theological Schools, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Professor, Department of Theological Schools, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
3 Assistant Professor, Department of Theological Schools, University of Religions and Denominations, Qom, Iran.
چکیده English

A central theme in the typology of traditional Islam is its treatment of constant and variable elements within the religion. Given that Sharia laws possess intrinsic advantages and disadvantages in various actions, and considering the significant influence of temporal and spatial contexts on these elements, a secondary question arises: What is the scope and boundary of constant and variable rulings in traditional Islam? Can distinct domains be identified for constant and variable elements, and are specific boundaries discernible between them? How much variation can constants accommodate? This research aims to assess the Prophetic hadith, “Muḥammad’s halal is halal forever until the Day of Resurrection,” and its implications by examining the approaches of three traditional groups using a descriptive-analytic method. The study reveals that the traditional conservative group tends to uphold a rigid view of constant elements and a more flexible view of variable elements. In contrast, the traditional teleological group, with its broader perspective on variable elements, supports a more flexible approach to constants and an expansion of variables. These differing perspectives offer new insights into how Islam can proactively address contemporary challenges and modernity.

کلیدواژه‌ها English

traditional Islam
typology
constants
variables
قرآن کریم
ابن‌ابی‌حاتم رازی، عبدالرحمان (1413 ق)؛ الجرح والتعدیل؛ چ اول، حیدرآباد: مجلس دایرة المعارف العثمانیة.
انصاری، شیخ مرتضی (1419 ق)؛ فرائد الأصول؛ تحقیق لجنة تحقیق تراث الشیخ الأعظم ؛الطبعة الأولى، قم: مجمع الفکر الإسلامی.
باقرزاده مشکی‌باف، محمّدتقی (1384 س)؛ «عناصر تعیین‌کننده در حل مسائل مستحدثه»؛ مجله فقه، دوره 12، ش 43.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1422 ق)؛ صحیح الامام البخاری؛ تحقیق: محمد زهیر بن ناصر؛ بیروت: دار طوق النجاة.
تبریزی، میرزاجواد (1416 ق)؛ صراط النجاه فی اجوبه الاستفتاءات سماحه آیت‌الله خوئی مع تعلیقات وملحق لسماحه آیت‌الله میرزا جواد تبریزی؛ تهران: نشر برگزیده.
جنّاتی، محمّدابراهیم (1372 ش)؛ ادوار اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی؛ تهران: مؤسسه کیهان.
حرّ عاملی، محمّد بن حسن (1418 ق)؛ الفصول المهمه فی اصول الائمه؛ قم: مؤسسه معارف اسلامی امام رضا (ع).
حسین‌زاده، محمدعلی (1400 ش)؛ هزار سؤال روشنگرانه؛ تهران: اندیشه عصر.
حکیم‌پور، محمّد (1384 ش)؛ حقوق زن در کشاکش سنّت و مدرنیته؛ تهران: نغمه نواندیش.
رضایی، اسدالله (1400 ش)؛ «تحلیل و بررسی روش استنباط احکام فقهی فقهُ النَّوازل»؛ فصلنامه علمی - پژوهشی مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی، دوره 1، ش 2.
سبحانی، جعفر (1418 ق)؛ موسوعه الطبقات الفقها، المقدمه، الفقه الاسلامی، منابعه وادواره؛ بخش اوّل، قم: مؤسسه تعلیماتی امام صادق (ع).
سبکی، علی بن عبدالکافی (1404 ق)؛ الابهاج فی شرح المناهج؛ بیروت: دارالکتب العلمیه.
شهید اوّل، محمّد بن مکی عاملی [بی‌تا]؛ القواعد والفوائد فی الفقه والاصول والعربیه؛ تحقیق سیّدعبدالهادی صدر؛ [بی‌جا]: [بی‌نا].
صدر، سیّدمحمّدباقر (1402 ق)؛ اقتصادنا؛ چ شانزدهم، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
طباطبایی، سیدمحمّدحسین (1383 ش)؛ اسلام و انسان معاصر؛ به کوشش سیدهادی خسروشاهی؛ قم: نشر بررسی‌های اسلامی.
علیدوست، ابوالقاسم (1388 ش)؛ فقه و مصلحت؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
فاضل لنکرانی، محمّدجواد (1374 ش)؛ «زمان و مکان و علم فقه»؛ در: مجموعه مقالات کنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امام خمینی (ره)؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشرآثار امام خمینی (ره).
فراتی، عبدالوهّاب (1400 ش)؛ روحانیّت و تجدّد با تأکید بر جریان‌های فکری - سیاسی حوزه علمیه قم؛ قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
کدیور، محسن (1380 ش)؛ «گذار از اسلام تاریخی به اسلام معنوی»؛ بازتاب اندیشه، ش 18.
کلینی، محمّد بن یعقوب (1388 ش)؛ الکافی؛ تصحیح: علی‌اکبر غفاری؛ تهران: دار الکتب الإسلامیه.
لاجوردی، عباس (1374 ش)؛ «زمان و مکان و تحوّل در موضوعات احکام»؛ در: مجموعه آثار کنگره مبانی فقهی حضرت امام خمینی (ره)؛ قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
مازندرانی، ملاصالح [بی‌تا]؛ شرح الکافی الجامع؛ تعلیق: شعرانی؛ تهران: دار الکتب الاسلامیه.
مبلّغی، احمد (1376 ش)؛ «ثابت و متغیر در نگاه امام خمینی، علاّمه طباطبایی و شهید صدر»؛ مجله کیهان اندیشه، ش 71.
مجتهد شبستری، محمّد (1396 ش)؛ نقد بنیاد‌های فقه و کلام؛ (این اثر بدون کتابنامه است و در سال 1396 به صورت الکترونیک ومجازی منتشر شده و در تارنمای ایشان قابل دسترس است).
مصباح یزدی، محمّدتقی (1388 ش)؛ نظریه سیاسی اسلام؛ تحقیق و نگارش: کریم سبحانی؛ ج اول، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
مطهری، مرتضی (1370 ش)؛ مجموعه آثار؛ ج یکم، چ دوّم، قم و تهران: صدرا.
معرفت، محمّدهادی (1374 ش)؛ «نقش زمان و مکان در روند اجتهاد»؛ در: مجموعه مقالات کنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امام خمینی (ره)؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشرآثار امام خمینی (ره).
مکارم شیرازى، ناصر (1428 ق)؛ أنوار الأصول‌؛ تهیه و تنظیم: احمد قدسى؛ چ دوم، قم: مدرسه الامام على بن ابى طالب (ع).
مؤمن، محمّد (1374 ش)؛ «ثابت و متغییر در دین»؛ مجله حوزه و دانشگاه (روش‌شناسی علوم انسانی)؛ ش 5.
هادوی تهرانی، مهدی (1381 ش)؛ مبانی کلامی اجتهاد؛ چ دوّم، قم: خانه خرد.
هاشمی شاهرودی، سّیدمحمود (1391 ش)؛ درس خارج فقه الزکوه؛ اصفهان: مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه.