پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

تحلیل و بررسی جایگاه خرد در سیر العباد الی المعاد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، واحد رودهن، دانشگاه آزاد اسلامی، رودهن، ایران
2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد رودهن، دانشگاه آزاد اسلامی، رودهن، ایران
3 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد رودهن، دانشگاه آزاد اسلامی، رودهن، ایران.
10.22034/jid.2022.202402.1916
چکیده
خِرد، برترین ویژگی انسان است که وی را از دیگر آفریده‌ها متمایز می‌کند و به او لقب «اشرف مخلوقات» داده است. برخی از فیلسوفان و عارفان آن را پیوسته با کارهایی که منافع ملموس و مادی نداشته باشد، مخالف می‌دانند؛ در‌حالی‌که برخی دیگر آن را در کنار شریعت، ملاک راه سلوک و میزان کشف پذیرفته‌اند. سنایی از جمله عارفان مشهور سده ششم، در اثر مشهور خود سیر العباد الی المعاد، سیر خِرد در مراحل سلوک را به گونه‌ای نشان داده است. در این تحقیق که به روش توصیفی - تحلیلی انجام شده، این موضوع را بررسی کرده‌ایم و نشان داده‌ایم که سیر خِرد در سیر العباد، گاه آن را ناشناختنی معرفی می‌کند و از نفس عاقله، یعنی «پیر و مرشد» خود می‌خواهد تا خود را معرفی کند؛ وی نیز خود را فرزند عقل کلّ معرفی می‌کند که نخستین آفریده خداست و از سنایی می‌خواهد پا بر سر طبایع حیوانی بگذارد تا از عالم بهیمی به عالم فرشتگان برسد. سرانجام باید گفت در این اثر، عشق همسفر همیشگی سنایی و فروتر از عقل است و در‌واقع می‌توان چنین استنباط کرد که این خِرد است که پس از سیر خود در مسیر سلوک و درک شناخت، بدل به عشق شده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Analysis and Examination of the Place of Reason in Sayr al-ʿIbād ilā al-Maʿād

نویسندگان English

sedighe Sanaie 1
Fatemeh Emami 2
Shahin Ojaghalizadeh 3
1 PhD student, Persian Language and Literature, Rudehen Branch, Islamic Azad University, Rudehen, Iran
2 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Rudehen Branch, Islamic Azad University, Rudehen, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Rudehen Branch, Islamic Azad University, Rudehen, Iran.
چکیده English

Reason is a defining characteristic of humanity, distinguishing people from other creatures and earning them the title of the noblest of beings. Some philosophers and mystics argue that reason conflicts with actions that lack concrete material benefits, while others view it, alongside Sharia, as a criterion for truth and revelation. Sanāʾī, a prominent mystic of the sixth century AH, explores the role of reason in his renowned work Sayr al-ʿibād ilā al-maʿād, depicting its place within the stages of spiritual journey. Employing a descriptive-analytic method, this research examines Sanāʾī’s portrayal of reason. The book occasionally presents reason as unknowable, with the rational soul, depicted as the master and leader of spiritual wayfaring, requesting to introduce itself. It reveals itself as a child of Universal Reason, the first creature of God, urging Sanāʾī to transcend animal nature and ascend from the bestial world to the angelic realm. Ultimately, in this work, love is depicted as Sanāʾī’s constant companion, though subordinate to reason. It can be inferred that reason, after a journey of transformation, evolves into love.

کلیدواژه‌ها English

reason
Sayr al-ʿibād ilā al-maʿād
Sanāʾī Ghaznawī
spiritual wayfaring
knowledge
ابن‌ترکه اصفهانی، علی بن محمد (1360 ش)؛ تمهید القواعد؛ تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
ابن‌عربی، محیی‌الدین (1387 ش)؛ الفتوحات المکیة؛ ترجمه و تعلیق: محمد خواجوی؛ تهران: مولی.
ابوحامد، محمد (۱۳۶۰ ش)؛ شرح قواعد التوحید؛ تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
الیاده، میرچا (1374 ش)؛ اسطوره، رؤیا، راز؛ ترجمه: رؤیا منجم، تهران: فکر روز.
پورجوادی، نصرالله (1358 ش)؛ درآمدی بر فلسفه فلوطین؛ تهران: انجمن فلسفه ایران.
پورنامداریان، تقی (1374 ش)؛ رمز و داستان‌های رمزی؛ چ چهارم، تهران: علمی و فرهنگی.
حیدری، حسین و حسین قربان‌پور آرانی (1394)؛ «حکمت روشنایی: ذات و صفات خداوند در نظرگاه حکیم سنایی»؛ زبان و ادبیات فارسی، س 23، ش 78.
خائفی، عباس، لیلا حر و فخری رسولی گروی (1394 ش)؛ «مقایسه ارداویراف‌نامه با سیر العباد الی المعاد سنایی»؛ مطالعات ایرانی، س 14، ش 28.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1363 ش)؛ جستجو در تصوف ایران؛ چ دوم، تهران: امیرکبیر.
سلمانی، مهدی (1388 ش)؛ «سفر روحانی سنایی و ابوالعلا»؛ پژوهش‌نامه زبان و ادبیات فارسی، س 1، ش 4.
سنایی، ابوالمجد مجدود بن آدم (1348 الف)؛ سیر العباد الی المعاد؛ تصحیح: نجیب مایل هروی، کابل: [بی‌نا].
______________ (1348 ب)؛ مثنوی‌های حکیم سنایی؛ تصحیح و مقدمه: محمدتقی مدرس رضوی؛ تهران: دانشگاه تهران.
______________ (1377 ش)؛ حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة؛ تصحیح و تحشیه: مدرس رضوی؛ چ پنجم، تهران: دانشگاه تهران.
______________ (1354 ش)؛ دیوان، با مقدمه و حواشی؛ به اهتمام: مدرس رضوی؛ تهران: سنایی.
______________ (1359 ش)؛ حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة؛ تصحیح: مدرس رضوی؛ تهران: دانشگاه تهران.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (۱۳۸۹ ش)؛ اَلاْسْفارُ الاْرْبَعَة؛ تهران: مولی.
قائمی، فرزاد (1388 ش)؛ «تحلیل سیر العباد الی المعاد سنایی غزنوی بر اساس روش نقد اسطوره‌ای (کهن‌الگویی)»؛ ادبیات عرفانی، س 1، ش 1.
قیصری، داود بن ‌محمد (1394 ش)؛ شرح فصوص الحکم ابن‌عربی؛ چ سوم، تهران: مولی.
کسرایی‌فر، مرضیه و حسن ابراهیمی (1388 ش)؛ «بررسی نمادگرایی در سیر العباد الی المعاد سنایی و ارداویراف‌نامه»؛ ادیان و عرفان، س 42، ش 1.
محمدی، ولی‌الله (1392 ش)؛ «نفس در مثنوی‌های سنایی»؛ در: هشتمین همایش بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران؛ [بی‌جا]: [بی‌نا].
مدرس رضوی، سیدمحمدتقی (1360 ش)؛ مثنوی‌های سنایی؛ چ دوم، تهران: بابک.
ممتحن، مهدی، عباس نیک‌بخت و صدیقه موسوی قومی (1395 ش)؛ «سفر به ملکوت: مقایسه تطبیقی کمدی الاهی با سیر العباد الی المعاد»؛ مطالعات ادبیات تطبیقی، س 10، ش 37.
یزدان‌پناه، سیدیدالله (1393 ش)؛ مبانی و اصول عرفان نظری؛ قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
Jung, Carl Gustav (1959). The Archetypes and the Collective Unconscious, Trans. by: R. F. Hull, New York: Pantheon Books.