پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

حج، منشور هویت‌بخشی مذاهب اسلامی و پایگاه سرمایه اجتماعی مسلمانان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران
2 دانشجوی دکتری علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران
10.22034/jid.2024.234728.2038
چکیده
دین مبین اسلام با دعوت جهانی خود، مدعی گسترش این آیین حیات‌بخش به سراسر جهان است و در این راستا نیازمند ابزار و امکاناتی است. خانۀ خدا در قرآن کریم، خانه‌ای برای تمام انسان‌ها معرفی ‌شده است که در آن امنیت، هدایت و قوام دین و دنیای انسان‌ها وجود دارد. به نظر می‌رسد حج با توجه به ظرفیت‌هایش می‌تواند در هویت‌بخشی مذاهب اسلامی تأثیر بسزایی داشته باشد.‌ در این نوشتار با تعریفی از «هویت»، شمول مفهوم هویت در چهار بعد «اعتقادی»، «مناسکی»، «تعهدی» و «تعلقی» بررسی می‌شود و به پیشینۀ تقریب از قرن دوم و سوم به بعد و سیره عالمان سلف اشاره‌ شده است. سپس به موضوع مناسک حج بین مذاهب اسلامی پرداخته ‌شده است و از اصول مشترکی یاد می‌شود که منجر به تعمیق و تقویت مبانی و انگیزه‌های هویت دینی، تقویت سرمایه اجتماعی، رفتارها و کنش‌های جمعی، ساختارشکن‌بودن مناسک، تلاش برای تقویت باورها و ارزش‌های مشترک و افزایش همدلی و شکوفایی اخلاقی بین مسلمانان شده‌اند. در مقدمه کوشیده شده است برخی از ابعاد جهانی حج که می‌تواند در بهره‌برداری از ظرفیت‌های این فریضه بی‌بدیل برای همگرایی ارتباطی، فقهی و اخلاقی وحدت‌بخش مناسک حج‌ مؤثر باشد، بررسی گردد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Hajj: The Charter of Identity for Islamic Denominations and a Social Capital for Muslims

نویسندگان English

Mohammad Hassan Elahimanesh 1
Mohammad Ali Rashadi 2
1 Assistant Professor, Department of Political Science, Islamic Azad University , Qom, Iran
2 PhD student, Political Science, Islamic Azad University , Qom, Iran
چکیده English

Islam, with its global reach, aims to spread its revitalizing teachings worldwide, and for this purpose, it requires various instruments and resources. The Quran describes the Kaaba as the House of God, a place offering safety, guidance, and a constitution for humanity's spiritual and worldly affairs. Given its significance, Hajj can play a crucial role in shaping the identity of Islamic denominations. In this article, we define identity and explore its dimensions—doctrinal, ritual, commitment, and attachment—highlighting the historical context from the second and third centuries AH and the practices of early scholars. We examine Hajj rituals across different Islamic denominations, focusing on shared principles that strengthen religious identity, enhance social capital, foster collective actions, and reinforce beliefs and values. Additionally, we explore the global dimensions of Hajj and how this unique practice can foster communicative, jurisprudential, and moral unity among Muslims.

کلیدواژه‌ها English

Hajj
charter
identity
Islamic denominations
Muslims
. صالحی (1387 ش)؛ «نقش حج در تقریب مذاهب اسلامی‌ از دید امام‌ خمینی (قدس‌سره)»؛ میقات حج، ش 30.
احمدپور، محمود و علی شائمی (1378 ش)؛ «رابطه تعهد و وجدان کاری با تعهد سازمانی»؛ توسعۀ مدیریت، ش 11 و 12.
انواری، محمدرضا (1390 ش)؛ «نقش رسانه در تبیین هویت دینی»؛ فرهنگ پژوهش، ش 8.
جرالد، سی. براوئر (1384 ش)؛ آینده ادیان؛ ترجمه: احمدرضا جلیلی؛ قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
چیت‌ساز قمی، محمدجواد (1383 ش)؛ «هویت دینی جوانان در ایران»؛ در: مبانی نظری هویت و بحران هویت؛ چ اول، تهران: پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی.
حاجیانی، ابراهیم (1379 ش)؛ «بررسی رابطه بین هویت ملی و هویت مذهبی در بین اقوام ایرانی»؛ پژوهش‌های جامعه‌شناختی، س 4، ش 4.
حافظ‌نیا، محمدرضا و سیدهادی زرقانی (1391 ش)؛ «چالش‌های ژئوپلیتیکی همگرایی در جهان اسلام»؛ پژوهش‌های جغرافیای انسانی، ش 80.
حیدری، مجتبی (1397 ش)؛ «حج عامل هویت‌یابی مسلمانان و جامعۀ اسلامی»؛ میقات حج، دوره 27، ش 105.
خادم علیزاده، امیر و علی افسری (1395 ش)؛ «تأثیر آموزه‌های اعتقادی و اخلاقی اسلام بر سرمایه اجتماعی مسلمانان جهان (با تأکید بر شاخص اعتماد تعمیم‌یافته)»؛ پژوهش‌های رشد و توسعه اقتصادی، س 6، ش 23.
شفیعی، حسین (1383 ش)؛ «نمودهایی از توصیه‌ها و کارکردهای اخلاقی پیامبر (ص) در حج»؛ میقات حج، س 14، ش 56.
صادق‌زاده، هادی (1395 ش)؛ «کارکردهای دیپلماسی فرهنگی حج در تقویت هویت فرهنگی مسلمانان»؛ میقات حج، دوره 25، ش 98.
قمی، محمدتقی (1382 ش)؛ منادیان تقریب؛ [بی‌جا]: دفتر نمایندگی مقام معظم رهبری در امور اهل سنت سیستان و بلوچستان.
قنبری برزیان، علی و رضا همتی (1394 ش)؛ «هویت دینی در جامعه ایرانی: مرور نظام‌مند مطالعات انجام شده (1380 - 1392)»؛ جامعه‌شناسی کاربردی، س 26، ش 59.
کوهن، آنتونی بل (1390 ش)؛ سرشت نمادین اجتماع؛ مترجم: عبدالله گیویان؛ تهران: دانشگده صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران.
محمدی، محسن، نورالله کریمیان و حسن رضایی (1394 ش)؛ «ظرفیت‌های درونی اسلام در تقویت همبستگی مذاهب اسلامی با تمرکز بر نقش حج در جهان اسلام»؛ اسلام و مطالعات اجتماعی، س 3، ش 10.
میزتال، باربارا (1380 ش)؛ «بررسی مفهوم اعتماد در میان جامعه‌شناسان کلاسیک»؛ نمایه پژوهش، س 5، ش 18.
نواب، ابوالحسن و مجید شاکر سلماسی (1393 ش)؛ «ظرفیت‌ها و چالش‌های تقریب مذاهب اسلامی در لبنان»؛ فصلنامه شیعه‌شناسی، س 12، ش 47.
ورعی، سیدجواد (1380 ش)؛ «پیامبر خدا (ص) و فرصت طلایی حج»؛ میقات حج، ش 37.
Candland , c (2000). "Religion and Community Development in Southern Asia “.Kluwer Academic  publishers , 33,355-374
Furrow, J.L. King, P.E. & White, K. (2004) “Religion and Positive Youth Development: Identity, Meaning, and Prosocial Concerns”. Applied Developmental Science, No. 8, p 17–26
King, P.E. & Boyatzis, C.J. (2004) "Exploring Adolescent Spiritual and Religious Development: Current and Future Theoretical and Empirical Perspectives". Applied Developmental Science, No. 8, P 2-6.
laner, Eric M. (2001). Trust as a Moral Value, University of Maryland–College Park.
Seol, K.O. (2010) Religious identity as mediator between religious socialization from parents, Peers and mentors and psychological well-being and adjustment among Korean American adolscents of the University of Minesota. Phd Thesis.