پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

ربط و نسبت وطن خاکی و وطن اصلی در اندیشه سعدی، حافظ و مولانا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار دانشکده علوم انسانی، دانشگاه دامغان، دامغان، ایران
10.22034/jid.2022.257066.2111
چکیده
بررسی جستار وطن‌دوستی و سنجش اندازه وابستگی و پیوستگی هر یک از شاعران زبان فارسی به زادگاه و دیارشان می‌تواند موضوع ده‌ها پژوهش ادبی و اجتماعی باشد. سعدی و حافظ، دو سخنور بزرگ پارسی، بارها در ابیاتی دل‌انگیز از موطن خود با شیفتگی و شور بسیار نام برده‌اند و اشتیاقشان را به شیراز نشان داده‌اند. مولانا هرچند به خاک توجه و اهتمامی ندارد، به‌ گونه‌ای دیگر و با آفرینش آثار نفیس معنوی به زبان فارسی، دلبستگی‌اش را به خراسان آشکار کرده است. در این نوشتار برای نخستین بار در پژوهشی واکاوانه و سنجشی، میهن‌خواهی در اشعار سعدی و حافظ و دلبستگی ایشان به زادگاهشان شیراز بررسی می‌شود و در این‌باره با مولانا قیاس شده‌اند؛ سپس ربط و نسبت وطن خاکی و وطن اصلی (عرفانی) در اندیشه و شعر ایشان بررسی شده است. پی‌جویی ماجرای وطن‌خواهی در سرودهای این سه چامه‌سرای بزرگ زبان فارسی، بازخوانی قصه زندگانی ایشان در پیوند با وطن و استقصاء در مسئله وطن در دو جانب وطن خاکی و موطن عرفانی (نشیمن علوی) با روش واکاوی‌سنجشی، رسالت این پژوهش است که درصدد است با بررسی ژرفانگر به نگرشی تازه و برایندی دقیق برسد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Relationship between Earthly and Original Spiritual Homelands in the Thoughts of Saadi, Hafez, and Rumi

نویسنده English

sajad vaezi Monfared
Assistant professor, School of Humanities, Damghan University,Damghan,Iran
چکیده English

Numerous literary and social research studies explore the theme of homeland attachment and the emotional connections Persian poets have with their native lands. Saadi and Hafez, two eminent Persian poets, often express their fervent love for their hometown of Shiraz, reflecting their deep longing for it. In contrast, while Rumi does not focus extensively on his earthly hometown, he demonstrates a form of attachment to Khorasan through his significant spiritual works in Persian. This article presents, for the first time, a comparative evaluation of homeland love in the poems of Saadi and Hafez, highlighting their emotional connection to Shiraz, and contrasts this with Rumi’s perspective. It examines the relationship between earthly and mystical (spiritual) homelands in their poetry. By tracing expressions of homeland love in the works of these three poets and exploring their life stories in relation to both earthly and mystical concepts of homeland, this research employs evaluative inquiry to offer new insights into their perspectives on homeland attachment.
.

کلیدواژه‌ها English

homeland
earthly homeland
Shiraz
Khorasan
original homeland
Saadi
Hafez
Rumi
قرآن کریم.
آشوری، داریوش (1384 ش)؛ دانش‌نامه سیاسی؛ چ یازدهم، تهران: مروارید.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر (1425 ق)؛ مختصر تفسیر القرآن العظیم المسمی عمدة التفسیر عن الحافظ ابن‌کثیر؛ اختصار و تحقیق: احمد محمد شاکر؛ الجزء الثانی، الطبعة الثالثة، [بی‌جا]: دار الوفاء.
افلاکی عارفی، شمس‌الدین احمد (1362 ش)؛ مناقب العارفین؛ با تصحیحات و حواشی: تحسین یازیجی؛ چ دوم، تهران: دنیای کتاب.
براون، ادوارد (1368 ش)؛ تاریخ ادبیات ایران: از فردوسی تا سعدی، نیمه دوم؛ ترجمه: غلام‌حسین صدری افشار؛ چ چهارم، تهران: مروارید.
بسنوی (سودی)، محمد (1349 ش)؛ شرح سودی بر گلستان سعدی؛ تبریز: کتاب‌فروشی تهران.
بلخی (مولوی)، جلال‌الدین محمد بن محمد (1373 ش)؛ گزیده غزلیات مولوی؛ انتخاب و توضیح: سیروس شمیسا؛ چ چهارم، تهران: نشر علم.
______________ (1363 الف)؛ کلیات شمس (دیوان کبیر)؛ جزء سوم، تصحیحات و حواشی: بدیع‌الزمان فروزان‌فر؛ چ سوم، تهران: امیرکبیر.
______________ (1363 ب)؛ گزیده غزلیات شمس؛ به کوشش: محمدرضا شفیعی کدکنی؛ چ پنجم، تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
______________ (1371 ش)؛ مثنوی معنوی؛ دفتر سوم، به سعی و اهتمام: رینولد الین نیکلسون؛ چ یازدهم، تهران: امیرکبیر.
ثروتیان، بهروز (1380 ش)؛ شرح غزلیات حافظ؛ دفتر سوم، تهران: پویندگان دانشگاه.
جامی، عبدالرحمن بن احمد (1336 ش)؛ نفحات الانس من حضرات القدس؛ تصحیح: مهدی توحیدی‌پور؛ تهران: کتاب‌فروشی محمودی.
جوینی، علاءالدین عطاملک (1329 ش)؛ تاریخ جهان‌گشا؛ تصحیح: محمد بن عبدالوهاب قزوینی؛ ج 1، چ دوم، تهران: بامداد.
حافظ، شمس‌الدین محمد (1389 ش)؛ دیوان حافظ؛ مقدمه، ویراست و پرداخت متن: سیدمحمد راستگو؛ چ اول، تهران: نی.
______________ (1368)؛ دیوان، با مجموعه تعلیقات محمد قزوینی؛ تصحیح: قزوینی و قاسم غنی؛ به کوشش: عبدالکریم جربزه‌دار؛ چ دوم، تهران: اساطیر.
حالی، محسن عماد (1356 ش)؛ رهاورد معنوی: شرح ابیات و حکایات و مطالب مشکله مثنوی مولوی؛ تهران: مؤسسه مطبوعاتی عطایی.
حسن‌لی، کاووس (1378 ش)؛ سلسله موی دوست؛ چ اول، شیراز: هفت‌اورنگ.
______________ (1380 ش)؛ سعدی آتش‌زبان؛ چ اول، شیراز: هفت‌اورنگ.
______________ (1389 ش)؛ دریچه صبح: بازشناسی زندگی و سخن سعدی؛ چ اول، تهران: خانه کتاب.
حسینی دشتی، سیدمصطفی (1396 ش)؛ تفسیر انوار؛ چ اول، تهران: سپیدموی اندیشه.
حقی البروسوی، الشیخ اسماعیل (1405 ق)؛ تفسیر روح البیان؛ الجزء السادس، الطبعة السابعة، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
خواجوی کرمانی، محمود بن علی (1336 ش)؛ دیوان خواجوی کرمانی؛ تصحیح: احمد سهیلی خوانساری؛ تهران: محمودی.
الدارابی، محمد بن محمد (1357 ش)؛ لطیفه غیبی؛ شیراز: کتاب‌خانه احمدی شیراز.
دهخدا، علی‌اکبر (1373 ش)؛ لغت‌نامه؛ زیرنظر: محمدمعین و سیدجعفر شهیدی؛ ج 14، چ اول از دوره جدید، تهران: دانشگاه تهران.
راستگو، سیدمحمد (1379 ش)؛ ایهام در شعر فارسی؛ چ اول، تهران: سروش.
______________ (1383 ش)؛ عرفان در غزل فارسی؛ چ اول، تهران: علمی و فرهنگی.
______________ (1388 ش)؛ گزینش و گزارش از حدیقه سنایی؛ چ دوم، تهران: سمت.
______________ (1395 ش)؛ در پی آن آشنا، دفتر دوم: آشنایان بیگانه؛ چ اول، تهران: نی.
______________ (1397 ش)؛ تجلی قرآن و حدیث در شعر فارسی؛ تهران: سمت.
سعدی شیرازی، مصلح‌بن‌عبدالله (1956 م)؛ الروضة او گلستان لشاعر الانسانیة سعدی الشیرازی؛ الجزء الاول، قدم له و نشر النص و ترجمه مع التعلیق: محمدموسی هنداوی؛ مصر: مکتبة الانجلو المصریة.
رومی، مولانا جلال‌الدین (1365 ش)؛ مجالس سبعه؛ تصحیح: توفیق ه. سبحانی؛ چ اول، تهران: کیهان.
زمانی، کریم (1391 ش)؛ شرح جامع مثنوی معنوی (دفتر چهارم)؛ چ بیست‌ودوم، تهران: اطلاعات.
______________ (1392 ش)؛ شرح جامع مثنوی معنوی؛ دفتر سوم، چ بیست‌وچهارم، تهران: اطلاعات.
الزمخشری، محمود بن ‌عمر (1416 ق)؛ الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل؛ ج 3، الطبعة الاولی، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
سعدی شیرازی، مصلح‌ بن ‌عبدالله (1354 ش)؛ کتاب بوستان شیخ اجل سعدی شیرازی؛ شرح اشعار و حواشی: محمدعلی ناصح؛ تهران: بنیاد نیکوکاری نوریانی.
______________ (1377 ش)؛ دیوان غزلیات استاد سخن سعدی؛ معنای واژه‌ها، شرح ابیات و ذکر وزن و بحر غزل‌ها: خلیل خطیب رهبر؛ چ دهم، تهران: مهتاب.
______________ (1378 ش)؛ گلستان؛ از روی نسخه تصحیح‌شده محمدعلی فروغی؛ چ دوازدهم، تهران: رجبی.
______________ (1384 ش)؛ کلیات سعدی؛ به اهتمام: جهانگیر منصور بر اساس نسخه چاپ 1316 - 1317 کتاب‌خانه ادب؛ چ اول، تهران: احیای کتاب.
سودی بسنوی، محمد (1366 ش)؛ شرح سودی بر حافظ؛ ترجمه: عصمت ستارزاده؛ ج 3 و 4، چ اول، تهران: زرین و نگاه.
صفا، ذبیح‌الله (1378 ش)؛ تاریخ ادبیات در ایران؛ بخش اول و دوم، ج 3، چ دوازدهم، تهران: فردوس.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1392 ش)؛ تفسیر المیزان؛ ترجمه: سیدمحمدباقر موسوی همدانی؛ ج 16، چ سی‌وچهارم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
فروزان‌فر، بدیع‌الزمان (1361 الف)؛ احادیث مثنوی؛ چ سوم، تهران: امیرکبیر.
______________ (1361 ب)؛ زندگی مولانا جلال‌الدین محمد مشهور به مولوی؛ چ چهارم، تهران: کتاب‌فروشی زوار.
فقیه کرمانی، علی ‌بن ‌محمود (1348 ش)؛ دیوان عماد فقیه کرمانی؛ تصحیح: رکن‌الدین همایون فرخ؛ چ اول، تهران: کتاب‌خانه ابن‌سینا.
القشیری النیسابوری الشافعی، الامام ابی‌القاسم عبدالکریم بن هوازن (1420 ق)؛ تفسیر القشیری المسمی لطائف الاشارات؛ ج 2، الطبعة الاولی، بیروت: دار الکتب العلمیة.
کاشانی، عبدالرزاق (1393 ش)؛ تأویلات قرآن حکیم مشهور به تفسیر ابن‌عربی؛ ترجمه: سیدجواد هاشمی علیا؛ ج 2، چ اول، تهران: مولا.
گزیده قصاید سعدی (1372 ش)؛ انتخاب و شرح: جعفر شعار؛ چ سوم، تهران: شرکت چاپ و انتشارات علمی.
گنون، رنه (1365 ش)؛ سیطره کمیت و علائم آخرالزمان؛ ترجمه: علی‌محمد کاردان؛ ویراسته: اسماعیل سعادت؛ چ دوم، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
ماسه، هانری (1364 ش)؛ تحقیق درباره سعدی؛ ترجمه: محمدحسن مهدوی اردبیلی و غلام‌حسین یوسفی؛ چ اول، تهران: توس.
معین، محمد (1375 ش)؛ حافظ شیرین‌سخن؛ به کوشش: مهدخت معین؛ چ سوم، تهران: صدای معاصر.
المیبدی، ابوالفضل رشیدالدین (1357 ش)؛ کشف الاسرار و عدة الابرار؛ به سعی و اهتمام علی‌اصغر حکمت؛ ج 7، چ سوم، تهران: امیرکبیر.
واعظی، سجاد (1389 ش)؛ یادکردهای دین زرتشت در تفاسیر قرآن کریم؛ مشهد: شاملو.
وراوینی، سعدالدین (1387 ش)؛ مرزبان‌نامه؛ به کوشش خلیل خطیب رهبر؛ چ سیزدهم، تهران: صفی‌علی‌شاه.
همام تبریزی (1351 ش)؛ دیوان همام تبریزی؛ تصحیح: رشید عیوضی؛ چ اول، تبریز: دانشگاه تبریز.
یزدان‌پرست، حمید (1393 ش)؛ آتش پارسی: درنگی در روزگار، زندگی و اندیشه سعدی؛ چ اول، ج 1، تهران: اطلاعات.