پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

بالی‌افندی و آموزۀ «حضرات خمس» در شرح فصوص او

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری عرفان اسلامی و اندیشه های امام خمینی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 استادیار گروه فلسفه، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
3 استادیار گروه عرفان، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/jid.2024.411582.2443
چکیده
بالی‌افندی (درگذشته 960 ق) از عارفان مغرب‌زمین و شارحان متأخر مکتب ابن‌عربی است. دیدگاه‌های خاص بالی که در شرح فصوص او منعکس شده است، در مقایسه با دیگر شارحان کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این جستار با هدف برجسته‌کردن آرای بالی، می‌کوشد دیدگاه او را درباره یکی از مهم‌ترین کلیدواژه‌های عرفان نظری بررسی کند. به این منظور، با روش توصیفی - تحلیلی و با تکیه بر شرح فصوص این عارف، آموزه «حضرات خمس» بررسی شده است. بر اساس نتایج این پژوهش، بالی با وجود بهره‌مندی و اقتباس از شارحان پیش از خود، هرگز به‌مثابه مقلد پیشینیان ظاهر نشده است و در جای‌جای شرح خود، نقادانه دیدگاه قیصری و سایر شارحان را بررسی می‌کند. او در فهم عبارات ابن‌عربی از نکات ادبی، سیاق کلام، دیگر آثار ابن‌عربی و قراینی چون اجماعات عقیدتی اهل سنت بهره می‌برد. بالی بر خلاف قیصری، به گونه مقدمه‌ای جداگانه و منظم، نظر خود را دربارۀ حضرات خمس بیان نکرده است؛ از این‌رو دیدگاه او را باید از لابلای شرح عبارات ابن‌‌عربی جستجو کرد. بالی احدیت و واحدیت را در شمار حضرات خمس بیان نمی‌کند، گرچه در شرح خود از احدیت (بسیار گذرا) و واحدیت (با تفصیل بیشتر) ‌سخن گفته است. از میان حضرات، بیشینه گفته‌های بالی دربارۀ آموزه انسان کامل است و درباره حضرات دیگر بسیار کمتر بحث کرده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Bali Efendi and the Doctrine of the “Five Presences” (al-Ḥaḍarāt al-Khams) in His Sharḥ al-Fuṣūṣ

نویسندگان English

ali mahdavi basir 1
Mohammad Maleki (Jalaloddin) 2
Rahman Bolhasani 3
1 PhD student, Islamic Mysticism and Imam Khomeini’s Thoughts, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Philosophy, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
3 Assistant Professor, Department of Mysticism, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

Bali Efendi (d. 960 AH) was a mystic in the Islamic West and a commentator on Ibn ʿArabī’s mystical teachings. His distinct perspectives, evident in his Sharḥ al-fuṣūṣ, are less explored compared to other commentators. This research seeks to illuminate Bali’s views on a central theme within theoretical mysticism. Using a descriptive-analytic approach and focusing on his Sharḥ al-fuṣūṣ, the study examines the doctrine of the "five presences" (al-ḥaḍarāt al-khams). The findings reveal that while Bali adapts ideas from previous commentators, he does not merely replicate them; instead, he critically engages with the views of al-Qayṣarī and other commentators on Ibn ʿArabī’s works. Bali's interpretation of Ibn ʿArabī’s passages incorporates literary nuances, contextual speech, other works by Ibn ʿArabī, and evidence from Sunni doctrinal consensus. Unlike al-Qayṣarī, Bali does not present his view of the five presences as a separate, organized introduction but integrates it within his commentary on Ibn ʿArabī’s texts. While Bali briefly addresses "aḥadiyya" (Uniqueness) and discusses "wāḥidiyya" (Oneness) more extensively, these concepts are not explicitly listed among the five presences. Most of Bali’s discussion focuses on the doctrine of the perfect human (al-insān al-kāmil), with more limited attention to the other presences.
.

کلیدواژه‌ها English

Bali Efendi
Bali’s Sharḥ al-fuṣūṣ
the five presences
perfect human
آملى، سیدحیدر (1422 ق)؛ تفسیر المحیط الأعظم؛ تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى.
ابن‌ترکه، صائن‌الدین على (1378 ش)؛ شرح فصوص الحکم؛ قم: بیدار.
بالى‌زاده، مصطفى بن سلیمان (1422 ق)؛ شرح فصوص الحکم؛ بیروت:‌ دار الکتب العلمیة.
جامی، عبدالرحمن (1425 ق)؛ شرح فصوص الحکم؛ بیروت: دار الکتب العلمیة.
جندى، مؤیدالدین (1423 ق)؛ شرح فصوص الحکم؛ قم: بوستان کتاب.
خوارزمى، تاج‌الدین حسین (1379 ش)؛ شرح فصوص الحکم؛ قم:‌ بوستان کتاب.
فروزان‌فر، بدیع‌الزمان (1381 ش)؛ احادیث و قصص مثنوی؛ تنظیم مجدد: حسین داودی؛ تهران: امیر کبیر.
قیصرى، داود (1375 ش)؛ شرح فصوص الحکم؛ تهران: شرکت انتشارات علمى و فرهنگى.
کاشانی، عبدالرزاق (1370 ش)؛ شرح فصوص الحکم؛ قم: بیدار.
مهائمى، علاء‌الدین على بن أحمد (1428 ق)؛ خصوص النعم فى شرح فصوص الحکم؛ بیروت: دار الکتب العلمیة.
همدانى، سیدعلى [بی‌تا]؛ حل فصوص الحکم (شرح فصوص الحکم پارسا)؛ نسخه خطى.
مهدوی، علی [بی‌تا]؛ رسالۀ دکتری « تصحیح و تحقیقِ شرح کتاب فصوص الحکم بالی‌افندی به همراه مقدمه تحلیلی (هفت فصّ)»؛ قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
CELEP, Halil (2012) SOFYALI BÂLÎ EFENDİ’NİN HAYATI, ESERLERİ VE TASAVVUF ANLAYIŞI.
Lyubomir, Mikov (2016). “Halvetî Şeyhi Bali Efendi ve Sofya’daki Türbesi” Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi, Cilt/Volume 5, Sayı/Number 2.
Minorsky, V. (1957). “Shaykh Bālī-efendi on the Safavids”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 20.