پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

شیوه مواجهه فقیهان شیعه و اهل سنت با شرط عدالت برای حاکم اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق، دانشگاه مذاهب اسلامی، تهران، ایران
2 استادیار گروه حقوق عمومی، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران
3 استادیار گروه فقه و حقوق، دانشگاه مذاهب اسلامی، تهران، ایران
10.22034/jid.2024.232121.2028
چکیده
با توجه به اهمیت تشکیل حکومت و تعیین حاکم بر اساس شریعت اسلام، فقیهان برای حاکم اسلامی شرایط و ویژگی‌هایی را بیان کرده‌اند که بسیاری از آنها مورد اتفاق است و اختلاف چندانی در آن وجود ندارد. در اﻳﻦ میان ﺷﺮط ﻋﺪاﻟﺖ ﺑﺮای ﺣﺎﻛﻢ از دیرباز یکی از مفاهیم مهم ﻣﺸﺘﺮک ﻓﻘﻪ اﻣﺎمیه و اﻫﻞ ﺳﻨﺖ بوده است و تأثیر زیادی در مشروعیت حاکم اسلامی دارد. پژوهش حاضر با روش توصیفی – تحلیلی، شیوۀ مواجهۀ نظری و عملی فقیهان با حاکم جائر در روزگاران مختلف را بررسی می‌کند. بدیهی است با تطبیق و تقریب نظرات مشهور فقیهان امامیه و اهل سنت، رسیدن به فهم مشترک از مفهوم عدالت و لزوم شرطیت آن برای حاکم اسلامی و مقابله با حاکم جور در صورت وجود شرایط، امکان‌پذیر است. وجه جامع مشترک مفهوم عدالت در نظرات فقیهان امامیه و اهل سنت، ملکه‌ای نفسانی است که شخص را ملازم با تقوا و مروت قرار می‌دهد. هرچند برخی از فقیهان اهل سنت برای جلوگیری از هرج‌و‌مرج اطاعت از حاکم جور را واجب می‌دانند؛ ولی شرط‌بودن عدالت برای حاکم مورد وفاق جمیع فقیهان امامیه، ائمه مذاهب اربعه و مشهور فقیهان اهل سنت است
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Perspectives on Justice Requirements for Islamic Rulers: Shiite and Sunni Jurists

نویسندگان English

sayyedkamran fathollahi 1
hojatollah ebrahimyan 2
eftekhar daneshpoor 3
1 PhD student, Jurisprudence and Foundations of Law, University of Islamic Denominations, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Public Law, Islamic Azad University, Qom, Iran
3 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Law, University of Islamic Denominations, Tehran, Iran.
چکیده English

Given the importance of establishing a government and determining a ruler according to Islamic Sharia, jurists have outlined specific requirements for an Islamic ruler, many of which are broadly agreed upon. Among these, the requirement for justice has long been a crucial idea in both Imami and Sunni jurisprudence, significantly impacting the legitimacy of an Islamic ruler. This research uses a descriptive-analytic method to explore the theoretical and practical approaches of jurists to unjust rulers across different eras. By comparing the predominant views of Imami and Sunni jurists, this study aims to achieve a common understanding of the concept of justice and its implications for Islamic rulership, including resistance toward unjust rulers when conditions permit. Both Imami and Sunni jurists share the view that justice encompasses a psychological trait ensuring piety. However, while some Sunni jurists argue that obeying even an unjust ruler is necessary to prevent chaos, all Imami jurists, leaders of the Four Sunni Schools of Jurisprudence, and the majority of Sunni jurists agree on the fundamental requirement for justice in a ruler.

کلیدواژه‌ها English

justice
unjust ruler
jurists
Islamic denominations
قرآن کریم
ابن‌‌ابی‌الحدید، عزالدین بن هبه‌الله (1971 م)؛ شرح نهج البلاغه؛ بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن‌اثیر، علی بن ابی‌الکرم (1994 م)؛ الکامل فی التاریخ؛ بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
ابن‌اعثم، احمد (1411 ق)؛ الفتوح؛ بیروت: دار الاضواء.
ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (1408 ق)؛ الفتاوی الکبری؛ بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن‌حزم، علی بن احمد (1416 ق)؛ الفصل فی الملل و الاهواء اﻟﻨﺤﻞ؛ بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن‌حجر عسقلانی الشافعی (1379 ق)؛ فتح الباری شرح صحیح البخاری؛ بیروت: دار المعرفة.
ابن‌حنبل، احمد (1400 ق)؛ مسند حنبل؛ بیروت: دار الصادر.
ابن‌جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن (1409 ق)؛ مناقب الامام احمد؛ مصر: [بی‌نا].
ابن‌جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن (1412 ق)؛ المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک؛ بیروت: دار الکتب ‌العلمیه.
ابن‌خلدون، عبدالرحمن (2013 م)؛ مقدمه العلامه ابن‌خلدون؛ بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن‌خلکان، احمد بن محمد (1971 م)؛ وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان؛ بیروت:دار الصادر.
ابن‌عساکر، ابوالقاسم علی بن حسن (1415 ق)؛ تاریخ مدینه دمشق؛ تحقیق: على شیرى؛ بیروت: دار الفکر.
ابن‌فارس، احمد بن فارس (1404 ق)؛ معجم مقاییس اللغة؛ محقق: محمد عبدالسلام هارون؛ قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن‌کثیر،اسماعیل بن عمر (1409 ق)؛ البدایه و النهایه؛ بیروت: مکتبه المعارف.
اﺑﻮ‌زﻫﺮه، ﻣﺤﻤﺪ (1996 م)؛ ﺗﺎرﻳﺦ اﻟﻤﺬاﻫﺐ اﻻﺳﻼمی؛ ﻗﺎﻫﺮه: دار اﻟﻔﻜﺮ.
ابو‌فارس، محمد عبدالقادر (1986 م)؛ النظام السیاسی فی الاسلام؛ عمان: دار الفرقان.
اردبیلی (محقق)، احمد (1418 ق)؛ مجمع الفائدة و البرهان؛ چ 3، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
اسد، حیدر (1422 ق)؛ الامام الصادق و المذاهب الاربعه؛ بیروت: دار التعارف.
ابونعیم اصفهانی، احمد (1351 ق)؛ حلیة الاولیاء؛ قاهره: مطبعه السعاده.
الگار، حامد (1369 ش)؛ دین و دولت (نقش علما در دوره قاجار)؛ ترجمه: ابوالقاسم سری؛ تهران: توس.
امین عاملی، سیدمحسن (1986 م)؛ اعیان الشیعه؛ بیروت: دار التعارف.
انصاری، شیخ مرتضی (1374 ش)؛ کتاب المکاسب؛ قم: دهاقانی.
باقلانی، محمد بن طیب (1975 م)؛ التمهید؛ بیروت: المکتبه الشرقیه.
ترمذی، محمد بن عیسی (1393 ق)؛ سنن ترمذی؛ قاهره: دار الحدیث.
جصاص، احمد بن علی (1405 ق)؛ احکام القرآن؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی.
حسن‌زاده آملی، حسن (1381 ش)؛ هزارویک کلمه؛ قم: بوستان کتاب.
حصری، احمد (1406 ق)؛ علم القضا ادله الاثبات فی فقه الاسلامی؛ بیروت: دار الکتب العربی.
حلی (علامه)، حسن بن یوسف (1375 ش)؛ مختلف الشیعه؛ قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
حلی (علامه)، حسن بن یوسف (1418ق)؛ ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل؛ قم: مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث.
خاتون‌آبادی، عبدالحسین (1352 ش)؛ وقایع السنین و الاعوام؛ تصحیح: محمدباقر بهبودی؛ تهران: کتابفروشی اسلامیه.
خاوندشاه، محمد بن برهان‌الدین (1380 ش)؛ تاریخ روضه الصفا؛ تهران: اساطیر.
خطیب ‌بغدادی، ابوبکر احمد بن علی (1417 ق)؛ تاریخ بغداد؛ بیروت: دار الکتب العلمیه.
خمینی، سیدروح‌الله (1409 ق)؛ تحریر الوسیله؛ قم: موسسه دارالعلم.
خمینی، سیدروح‌الله (1415 ق)؛ مکاسب المحرمه؛ قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خمینی، سیدروح‌الله (1378 ش)؛ ولایت فقیه؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خمینی، سیدروح‌الله (1389 ش)؛ صحیفه امام (ره)؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین (1380 ش)؛ تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر؛ تهران: خیام.
دوانی، علی (1364 ش)؛ مفاخر اسلام؛ تهران: امیرکبیر.
دینوری، ابن‌قتیبه (1400 ق)؛ الامامه و السیاسه؛ بیروت: دار الاضواء.
ذهبی، شمس‌الدین محمد بن احمد (1413 ق)؛ سیر اعلام النبلاء؛ بیروت: مؤسسه الرساله.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412 ق)؛ مفردات الفاظ القرآن؛ محقق: صفوان عدنان داوودی؛ بیروت: دار الشامیة.
زرکلی، خیرالدین بن محمود (1989 م)؛ الاعلام؛ بیروت: دار العلم.
سپهر، محمدتقی (1377 ش)؛ ناسخ التواریخ (تاریخ قاجاریه)؛ تهران: اساطیر.
سلطان‌محمدی، ابوالفضل (1380 ش)؛ «همکاری با حاکم جائر در نگاه علامه مجلسی»؛ مجله حکومت‌ اسلامی دبیرخانه مجلس خبرگان، ش 20.
السنهوری، عبدالرزاق (2008 م)؛ فقه الخلافه و تطورها لتصبح عصبه امم شرقیه؛ بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیه.
سید قطب، ابراهیم حسین (1973 م)؛ معالم فی الطریق؛ قاهره: دار الشروق.
سیوطی، عبدالرحمن (1404 ق)؛ الدرالمنثور فی تفسیر بالمأثور؛ قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی (ره).
صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1415 ق)؛ المقنع فی الفقه؛ قم: نشر پیام امام هادی(ع).
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1417 ق)؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ قم: دفتر نشر علوم اسلامی.
طبری، محمد بن جریر (1966 م)؛ تاریخ الرسل و الملوک؛ تهران: اساطیر.
طبری، محمد بن جریر (1412 ق)؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: دار المعرفه.
طوسی (شیخ)، محمد بن حسن (1387 ق)؛ المبسوط فی فقه الامامیه؛ تهران: المکتبه المرتضویه.
عاملی، زین‌الدین بن علی (1382 ش)؛ الروضه البهیه فی شرح اللعمه الدمشقیه؛ چ 4، قم: دار التفسیر.
عاملی، زین‌الدین بن علی (1985 م)؛ کشف الریبه عن احکام الغیبه؛ بیروت: دار الاضواء.
عمیدزنجانی، عباسعلی (1421 ق)؛ فقه سیاسی؛ تهران: امیرکبیر.
الرعینی، ابی‌عبدالله محمد بن عبدالرحمن المغربی(1412 ق)؛ مواهب الجلیل لشرح مختصر خلیل؛ بیروت: دارالکتب العلمیه.
العواء، محمدسلیم (1424 ق)؛ النظام السیاسی فی الاسلام؛ دمشق: دار الفکر.
الغامدی، علی بن سعید (1422 ق)؛ فقه الشوری؛ ریاض: دار الطیبه لنشر و التوزیع.
الغزالی، ابی‌حامد محمد بن محمد (1969 م)؛ الاقتصاد فی الاعتقاد؛ تحقیق: عادل العوا؛ بیروت: دار الامانه.
الغزالی، ابی‌حامد محمد بن محمد) 1992 م)؛ تراثنا الفکری فی میزان الشرع و العقل؛ مصر: دار الشروق.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله (1373 ش)؛ کنز العرفان فی فقه القرآن؛ تهران: مرتضوی.
فراتی، عبدالوهاب (1386 ش)؛ «روحانیت و سیاست: بازگشت مجدد روحانیت به سیاست و پیروزی انقلاب»؛ هفته‌نامه پگاه حوزه، ش 226.
فیومی، احمد بن محمد (1414 ق)؛ المصباح المنیر؛ بیروت: المکتبة العصریة.
قرضاوی، یوسف (1378 ش)؛ دورنمای جامعه اسلامی؛ ترجمه: عبدالعزیز سلیمی؛ تهران: احسان.
قرضاوی، یوسف (1987 م)؛ الصحوه الاسلامیه و هموم الوطن العربی و الاسلامی؛ بیروت: مؤسسه الرساله.
قرعوش، کاید یوسف محمود (1407 ق)؛ طرق انتهاء ولایه الحکام؛ بیروت: مؤسسه الرساله.
قلشقندی، احمد بن علی (1995 م)؛ مآثر الإناقه فی معالم الخلافه؛ بیروت: عالم الکتب.
قندوزی، سلیمان بن ابراهیم (1422 ق)؛ ینابیع الموده لذی القربی؛ قم: اسوه.
کرکی، علی بن حسین (1415 ق)؛ جامع المقاصد؛ قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
کرکی، علی بن حسین (1413 ق)؛ رسالة قاطعة اللجاج فی تحقیق حل الخراج؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407 ق)؛ الکافی؛ تهران: دار الکتب الاسلامیه.
کنانی، تقوا و معصومه گل‌گلی (1386 ش)؛ «اهل بیت(ع) از دیدگاه مذاهب چهارگانه»؛ مجله طلوع، ش 23.
لارنس، لاکهارت (1383 ش)؛ انقراض سلسله صفویه؛ ترجمه: اسماعیل دولت‌شاهی؛ تهران: علمی و فرهنگی.
ماوردی، علی بن احمد (2002 م)؛ الاحکام السلطانیه؛ بیروت: دار الفکر.
مجلسی، محمدباقر (1386 ش)؛ تحفه الزائر؛ قم: مؤسسه پیام امام هادی(ع).
نیشابوری، مسلم بن حجاج (1412 ق)؛ صحیح مسلم؛ تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی؛ قاهره: دار الحدیث.
مدرس تبریزی، محمدعلی (1369 ش)؛ ریحانه الادب؛ تهران: کتابفروشی خیام.
نجاشی، احمد بن علی (1365 ش)؛ رجال؛ تصحیح: موسی شبیری زنجانی؛ قم: نشر اسلامی.
نعمه، عبدالله (1987 م)؛ فلاسفه الشیعه؛ قم: دار الکتاب الاسلامی.
نهبان، محمدفاروق (1987 م)؛ نظام الحکم فی الاسلام؛ کویت: جامعه الکویت.
نووی، ابوزکریا (1392 ق)؛ شرح صحیح مسلم؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی.