پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

بررسی تطبیقی آموزه عادت از منظر عین القضات همدانی و آموزه غفلت غزالی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
ندا کوه گردزاده 1
مهدی لک زایی 2
هادی واسعی 3
1 . دانشجوی دکترای تخصصی ادیان و عرفان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد قم، قم، ایران
2 دانشیار گروه ادیان شرق، دانشگاه ادیان ومذاهب، قم، ایران
3 . استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد قم، قم، ایران
10.22034/jid.2024.476722.2520
چکیده
اصطلاح «غفلت» نزد صوفیان یا عالمان اخلاق بیشتر، از منظر روان‌شناختی یا اخلاق فضیلت‌گرا مورد بررسی قرار گرفته بود؛ اما نزد غزالی این مفهوم بسی پیچیده‌تر بوده و در هستی‌شناسی و انسان‌شناسی غزالی نقش بسیار جدی ایفا می‌کند. اصطلاح «عادت و عادت‌پرستی» در دستگاه عرفانی عین‌القضات همدانی دلالت معنایی خاصی به خود گرفته که تا پیش از آن در ادبیات صوفیانه سابقه نداشته است. علاوه بر این اصطلاح، برخی واژگان و مفاهیم دیگر، مانند نور سیاه و سپید، محمد و ابلیس، و نیز دوگانه‌های متضاد دیگری همچون ظاهر و باطن، معرفت و جهل، نور و ظلمت، دنیا و آخرت در چهارچوب اندیشه‌های عرفانی عین‌القضات همدانی بسامد بالایی داشته‌اند. این واژگان و مفاهیم به‌نوعی به موتیف‌های ذهن و زبان وی تبدیل شده است؛ اما اصطلاح «عادت و عادت‌پرستی» به‌دلیل آشنایی‌زدایی و خارج‌کردن نام‌ها از دلالت‌های معهود و تسمیۀ جدید ما را به جهان جدیدی رهنمون می‌شود و نسبت جدیدی میان دال‌ها و مدلول‌ها ایجاد می‌کند و رابط قدیم را تغییر می‌دهد و پیوندهای پنهان و جدیدی را کشف می‌کند. گسست از عادت به فوران روشنایی می‌انجامد و از سطح روزمرگی به ساحت حیرت، بالا می‌برد.
کلیدواژه‌ها
آموزه غفلت
غزالی
آموزه عادت
عین‌القضات همدانی
موضوعات

عنوان مقاله English

A comparative study of the doctrine of habit from the perspective of Hamedani's Ayn al-Qudsat and al-Ghazali's doctrine of negligence

نویسندگان English

neda kohgard 1
Mehdi Lakzaei 2
hadi Vasei 3
1 PhD student, Religions and Mysticism, Faculty of Literature and Humanities, Islamic Azad University, Qom Branch, Qom, Iran
2 Associate Professor, Department of Eastern Religions, University of Religions and Dneominations, Qom, Iran
3 Assistant Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Literature and Humanities, Islamic Azad University, Qom Branch, Qom, Iran
چکیده English

The term “heedlessness” (ghafla) has often been examined by Sufis and ethicists from a psychological or virtue-ethical perspective. However, al-Ghazālī views this concept as being far more intricate, playing a central role in both his ontology and the study of the human nature. Meanwhile, the term “habit” in the mystical system of ʿAyn al-Quḍāt al-Hamadānī acquires a distinct semantic connotation, one that lacks precedent in earlier Sufi literature. In addition to this term, other concepts—such as black and white light, Muhammad and Iblis, and various binary oppositions like outer and inner, knowledge and ignorance, light and darkness, this world and the hereafter—feature prominently in ʿAyn al-Quḍāt’s mystical thought. These terms and ideas become his mental and linguistic motifs. However, the concept of habit stands out in particular due to its defamiliarizing effect: it strips familiar terms of their conventional meanings and bestows upon them new designations. This reconfiguration opens the door to a new world of meaning, reshaping the relationship between signifier and signified, altering older connections, and uncovering hidden, novel associations. The rupture from habit leads to an eruption of illumination and elevates the soul from the realm of the ordinary to the domain of wonder.

کلیدواژه‌ها English

doctrine of heedlessness
al-Ghazālī
doctrine of habit
ʿAyn al-Quḍāt al-Hamadānī
قرآن کریم
اذکایی، پرویز (1381)، ماتیکان عین‌القضات همدانی، همدان: نشر مادستان.
پورنامداریان، تقی (1386)، دیدار با سیمرغ: شعر و عرفان و اندیشه‌های عطار، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و
مطالعات فرهنگی.
دادبه، اصغر (1374ش)، فخر رازی، تهران: انتشارات طرح نو.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1404ق)، مفردات فی ألفاظ القرآن، بیروت:  دار الشامیه.
سروش، عبدالکریم (1375)، إحیاء علوم الدین، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد7، تهران.
عطار، فریدالدین (1386)، تذکرة الأولیاء، تصحیح محمد استعلامی، تهران: نشر زوار.
عین‌القضات همدانی، عبدالله بن محمد (1392ش)، زبدة الحقایق، تصحیح عفیف عسیران، تهران: نشر اساطیر.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1377)، تمهیدات، تصحیح عفیف عسیران، تهران: انتشارات منوچهری.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1381)، تمهیدات، تصحیح عفیف عسیران، تهران: انتشارات منوچهری.
غزالی، ابوحامد (1993)، المنقذ من الضلال والموصل الی ذی العزة والجلال، بیروت: دار و مکتبه الهلال.
ـــــــــــــــــــــ (1384)، کیمیای سعادت، به کوشش حسین خدیو جم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ـــــــــــــــــــــ (1403ق)، إحیاء علوم الدین، بیروت: دار الکتب العلمیة.
مصطفوی، حسن (1360ش)، التحقیق فی کلمات القرآن، ج3، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
منزوی، علینقی؛ عسیران، عفیف (1377) نامه‌های عین‌القضات همدانی، تهران: انتشارات اساطیر.
مولانا، جلال‌الدین محمد بلخی (1385)، فیه ما فیه، به کوشش زینب یزدانی، تهران: انتشارات تیرگان.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1360ش)، مثنوی معنوی، تصحیح نیکلسون، تهران: انتشارات امیرکبیر.
ناس، جان بایر (1379ش)، تاریخ جامع ادیان، ترجمه: علی‌اصغر حکمت، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
Herman Landolt, “Two Types of Mystical Thought in Muslim Iran: An Essay on Suhrawardi Shaykh Al-Ishraq and Aynulquzat Al- Hamadani”, Translation from the French by Linda S. Northrup, in The Muslim World
 
 
 
 
A discussion on the similarity between Ayn-al-Qużāt Hamadānī's doctrine of Habit and Ghazali's doctrine of negligence
 
Abstract
The term "negligence" was studied by Sufis or ethics scholars mostly from a psychological perspective or virtue ethics, but with Ghazali, this concept is much more complex and plays a very serious role in Ghazali's ontology and anthropology. slow The term "habit and habit-worship" in the mystical system of Hamadani's Ain-ul-Qadat has taken on a special meaning that has never been seen in Sufi literature before. In addition to this term, some other words and concepts such as black and white light, Muhammad and Iblis, as well as other contrasting dualities such as appearance and interiority, knowledge and ignorance, light and darkness, the world and the hereafter in the framework of Ain's mystical thoughts. Al-Qadat Hamdani has a high frequency which has somehow turned them into the motifs of his mind and language, but the term "habit and habit worship" is due to defamiliarization and removal of names from their familiar meanings and new designations. It leads us to a new world and creates a new relationship between signifiers and signifiers and changes the old relationship and discovers new and hidden links. The break from the habit leads to an eruption of light and raises it from the level of everydayness to the area of amazement.
key words: The doctrine of neglect, Ghazali, the doctrine of habit, Ayn-al-Qużāt Hamadānī