پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

بررسی تعارض عقل و نقل در منشور فکری ابن‌تیمیه حرّانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته دکتری شیعه‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 استادیار گروه شیعه‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/jid.2024.81578.1351
چکیده
در اندیشه اسلامی برای رمزگشایی و رسیدن به مقاصد و معارف دین، از دو روش عقلی و نقلی استفاده می‏شود که در موارد فراوانی، هر یک از این دو روش، مکمل دیگری است. اگرچه قرآن و سنت نیز علاوه بر آموزه‏های نقلی، دارای بسیاری از استدلالات عقلی است؛ اما قلمرو حجیت عقل در معارف دینی، یکی از مسائل اختلافی و چالش‌برانگیز در میان فرق مسلمین است. دلیل نقلی قطعیِ معتبر، هرگز با عقل قطعی تعارضی ندارد؛ اما در تقدیم و ترجیح یکی بر دیگری در موارد تعارض، میان اندیشمندان اسلامی اختلاف‌نظر وجود دارد. ابن‌تیمیه حرانی یکی از دانشمندان برجسته اهل‌حدیث است که در عین ستایش عقل، در مقام تعارض عقل و نقل به تقدم نقل معتقد می‏شود و موضعی دوگانه در این باب دارد. در این مقاله علاوه بر بازخوانی مبانی فکری ابن‌تیمیه، به بررسی جایگاه عقل در منظر او می‏پردازیم و به این نتیجه می‏رسیم که ابن‌تیمیه در مقام تعارض عقل و نقل به تکثر عقل قائل شده و با بی‏توجهی به آیات و روایاتی که به عقل و استنتاجات عقلی پرداخته‏اند، نظام اندیشۀ خود را بر دو منبع مهم شرعی یعنی کتاب و سنت بنا نهاده است.
 
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of the Conflict Between Reason and Revelation in Ibn Taymiyya al-Ḥarrānī’s Intellectual Framework

نویسندگان English

reza shojaeimehr 1
Mostafa Jaffar tayarri 2
1 PhD, Shiite Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Shiite Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

In Islamic thought, two methods—rational (ʿaqlī) and transmitted (naqlī)—are employed to decode and attain the purposes and knowledge of religion. Often, these two methods complement one another. Although the Quran and the Sunnah, beyond their transmitted teachings, encompass numerous rational arguments, the scope of reason's authority in religious knowledge remains a point of contention and debate among Muslim sects. A definitive and authoritative transmitted proof never contradicts conclusive reason; however, scholars differ on which to prioritize in cases of apparent conflict. Ibn Taymiyya al-Ḥarrānī, a prominent scholar of the Ahl al-Ḥadīth, while praising reason, ultimately favors transmission in the event of a conflict between reason and revelation, thereby adopting a dual stance on this matter. This article, in addition to re-examining Ibn Taymiyya’s intellectual foundations, investigates the position of reason in his view. It concludes that, in cases of conflict between reason and revelation, Ibn Taymiyya advocates for the plurality of reason and, by disregarding verses and hadiths that address reason and rational inferences, bases his intellectual system solely on the two primary sources of Islamic law—the Book and the Sunnah.

کلیدواژه‌ها English

reason and revelation
Ibn Taymiyya
hermeneutics
anti-rationalism
قرآن کریم
ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1376)، ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام، تهران: طرح نو.
ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (1988م)، الأسماء والصفات، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطاء، بیروت: دار الکتب
العلمیه.
ــــــــــــــــــــــــــ (1424)، الرد علی المنطقیین، بیروت: دار المعرفة.
ــــــــــــــــــــــــــ (1406)، منهاج السنة النبویة، عربستان: جامعة الامام محمد بن سعود الاسلامیة.
ــــــــــــــــــــــــــ (1411)، درء التعارض العقل والنقل، تحقیق محمد رشاد سالم، عربستان: انتشارات جامعة
الامام محمد بن سعود الاسلامیة.
ــــــــــــــــــــــــــ (1425الف)، شرح العقیدة الإصفهانیة، بیروت: المکتبة العصریة.
ــــــــــــــــــــــــــ (1425ب)، الفتوی الحمویة الکبری، تحقیق حمد بن عبدالمحسن، ریاض: دار الصمیعی.
ــــــــــــــــــــــــــ (1412)، مجموع الفتاوی والرسائل، عربستان: مجمع ملک فهد.
ــــــــــــــــــــــــــ (1392)، بیان تلبیس الجهمیة فی بدعهم الکلامیة، مکه مکرمه: مطبعة الحکومة.
ــــــــــــــــــــــــــ (1408)، التفسیر الکبیر، بیروت: دار الکتب العلمیه.
ــــــــــــــــــــــــــ (1404)، دقائق التفسیر الجامع، دمشق: مؤسسة علوم القرآن.
ــــــــــــــــــــــــــ (1405)، جامع الرسائل، تحقیق دکتر محمد رشاد سالم، ریاض: دار المدنی.
ــــــــــــــــــــــــــ (1422)، بغیة المرتاد، تحقیق موسی بن سلیمان الدویش، المدینة المنورة: مکتبة العلوم والحکم.
ــــــــــــــــــــــــــ (1413)، الفرقان بین الحق والباطل، تحقیق عبدالقادر الأرناؤوط، بی‏جا: مکتبة دار البیان. ــــــــــــــــــــــــــ (1420)، النبوات، تحقیق عبدالعزیز بن صالح الطویان، ریاض: أضواء السلف.
ــــــــــــــــــــــــــ (1374)،مجموعة تفسیر شیخ الإسلام ابن‌تیمیه، تحقیق عبدالصمد شرف‌الدین، بمبئی:دارالقیمة. ــــــــــــــــــــــــــ (1419)، نقض المنطق، تحقیق حمزه محمد عبدالرزاق، بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن‌عثیمین، محمد بن صالح (1404)، عقیدة اهل السنة والجماعة، ریاض: دار الوطن للنشر.
ـــــــــــــــــــــــ (1413)، مجموع فتاوی ورسائل فضیلة الشیخ محمد بن صالح العثیمین، ریاض: دار الوطن للنشر.
ابوزهره، محمد (1991م)، ابن‌تیمیه حیاتة وعصره؛ آراؤه وفقهه، قاهره: دار الفکر العربی.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1981)، صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر.
بهرامی، حمزه علی(1393)، معناشناسی نسخ در اندیشه سلفیان، مطالعات علوم قرآنی: ش45، ص113-137.
حسینی الزین، محمد (1399)، منطق ابن تیمیه ومنهجه الفکری، بیروت: المکتب الاسلامی.
صالح بن فوزان، ابن‌عبد الله فوزان (1420)، الإرشاد إلی صحیح الاعتقاد، ریاض: دار ابن الجوزی.
علی‌زاده موسوی، سید مهدی (1391)، تبارشناسی سلفی‌گری و وهابیت، قم: نشر آوای منجی.
محمود، عبدالرحمن صالح (1415)، موقف ابن‌تیمیة من الأشاعرة، ریاض: مکتبة الرشد.