پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

بررسی تطبیقی دیدگاه ابن عربی و ابوالفتح رازی درباره جایگاه انسان در هستی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
استادیار گروه تصوف و عرفان اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/jid.2025.235397.2039
چکیده
تصوف و عرفان اسلامی به‌عنوان جریان باطنی و معنویت‌گرا در طول تاریخ اسلام حضور جدی و غیرقابل انکاری داشته ‌است و نیز در نسبت مذهب شیعه با این جریان از ابتدای تاریخ تصوف، نظرات و دیدگاه‌های مختلفی مطرح است. از منظر تاریخی آن‌گونه که مشهور است نسبت و نزدیکی تشیع و تصوف را به قرن هفتم و هشتم هجری قمری می‌رسانند. پژوهش حاضر که با رویکردی توصیفی و براساس مطالعات کتابخانه‌ای انجام شده، از نسبت اندیشه‌های یکی از مفسران شیعی قرآن، یعنی ابوالفتوح رازی، متوفای قرن ششم هجری قمری با اندیشه‌های ابن‌عربی سخن می‌گوید. یافته‌های پژوهش براساس دیدگاه‌های این مفسر در بحث‌های انسان‌شناسی عرفانی به‌ویژه شناخت آدم و خلافت او و شناخت فطرت انسانی نشان می‌دهد که نه فقط بین دیدگاه‌های او با نظریات مطرح در عرفان نظری در مکتب ابن‌عربی تقارب وجود دارد؛ بلکه از پیشی‌گرفتن اندیشه‌های عرفانی او بر ابن‌عربی حکایت می‌کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Abū al-Futūḥ Rāzī’s Anticipation of Ibn ʿArabī in Depicting the Status of Humanity in Existence

نویسندگان English

Ehsan Jandaghi
Reza Elahimanesh
Amir Javan Araste
Assistant Professor, Department of Islamic Mysticism and Sufism, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

Sufism and Islamic mysticism, as an esoteric and spiritual trend, have had an undeniable and significant presence throughout the history of Islam. Various opinions have been expressed regarding the relationship between Shiism and this trend since the inception of Sufism. Historically, the proximity between Shiism and Sufism is commonly traced to the seventh and eighth centuries AH. This study, conducted using a descriptive approach and based on library research, explores the relationship between the thought of Abū al-Futūḥ al-Rāzī, a Shhiite Quranic exegete who passed away in the sixth century AH, and the ideas of Ibn ʿArabī. The findings, based on this exegete's perspectives on mystical anthropology—particularly regarding the recognition of Adam, his vicegerency, and the understanding of human nature—reveal not only a convergence between his views and the theoretical mysticism of the Ibn ʿArabī school but also suggest that Rāzī’s mystical thought anticipated that of Ibn ʿArabī.

کلیدواژه‌ها English

Abū al-Futūḥ Rāzī
Ibn ʿArabī
anthropology
fiṭra
existential status
vicegerency
قرآن کریم
کتاب مقدس
ابن‌بابویه، محمد بن علی (1430ق)، التوحید، بیروت: دار و مکتبه الهلال.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1403ق)، الإشارات والتنبیهات، بی‌جا: مطبعه آرمان.
ابن‌عربی، محمد بن علی (1400ق)، فصوص الحکم، بیروت: دارالکتاب العربی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1421ق)، مجموعه رسائل ابن‌عربی، بیروت: دار المحجه البیضاء.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ  (بی‌تا)، الفتوحات المکیة، بیروت: دار الصادر.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی (1375ش)، روض الجنان وروح الجنان فی تفسیر القرآن، تصحیح: محمدجعفر یاحقی
و محمدمهدی ناصح، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
ارسطو، (1356ش)، اخلاق نیکوماخس، مترجم: ابوالقاسم پورحسینی، تهران: دانشگاه تهران.
استادی، رضا (1383ش)، آشنایی با تفاسیر به‌ضمیمه مسئله عدم تحریف قرآن و چند بحث قرآنی، تهران: قدس.
آمدی، عبدالواحد بن محمد (1393 ش)، غرر الحکم کلمات قصار امیرالمؤمنین(ع)، قم: امام عصر(عج).
جوادی، قاسم (1384ش)، «عرفان و تصوف در تفسیر ابوالفتوح رازى‏» در مجموعه مقالات کنگره شیخ ابوالفتوح رازى، ج14،
قم: دارالحدیث.
حکمت، نصرالله (1384ش)، حکمت و هنر در عرفان ابن‌عربی (عشق، زیبایی و حیرت). تهران: فرهنگستان هنر.
خلیل، خلیل بن احمد فراهیدی (1409ق)، کتاب العین، قم: دار الجهره.
شیمل، آنه‌ماری (1377ش)، ابعاد عرفانی اسلام، ترجمه: عبدالرحیم گواهی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
طبری. محمد بن جریر (1409ق- 1983م)، جامع البیان فی تفسیر القرآن مشهور به تفسیر الطبری، بیروت:
دار المعرفه.
عجلوانی، اسماعیل بن محمد (1420ق)، کشف الخفا ومنیل الالباس عما اشتهر الاحادیث علی السنه الناس،
بیروت: المکتبه العصریه.
قیصری، داود بن محمود (1382 ش)، شرح فصوص الحکم، تحقیق: حسن حسن‌زاده آملی، قم: بوستان کتاب.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1423ق)، بحار الأنوار، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
مهریزی، مهدی (1396ش)، اندیشه‌های تقریبی ابوالفتوح رازی، تهران: علم.
میبدی. احمد بن محمد (1357ش)، کشف الأسرار وعدة الأبرار: معروف به تفسیر خواجه عبدالله انصاری،
مصحح: علی‌اصغر حکمت، تهران: امیرکبیر.
یزدان‌پناه، یدالله (1389ش)، مبانی و اصول عرفان نظری، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).