پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

بررسی نقش ضروری‌دین در نقد و رد روایات جعلی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران
2 استاد گروه معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/jid.2025.89789.1389
چکیده
شناسایی روایات جعلی و تنزیه آموزه‌های دینی از آنها یکی از مهم‎ترین تأکیدات پیشوایان دین از همان آغاز بوده است؛ زیرا روایات به‌عنوان منبع دوم دین، نقش مهمّی در تفسیر آیات قرآن و در بیان جزئیات احکام و معارف دین دارد. بنابراین شناسایی و حذف روایات جعلی از کتب روایی و دینی حائز اهمیت است. معیار ضروری‌‌دین به‌عنوان یکی از معیارهای معتبر در نقد روایات جعلی، نقش بسزایی در شناسایی و طرد این‌گونه روایات از آموزه‌های دینی دارد. ضروری‎دین، مسلّمات و بدیهیات مورد پذیرش تمامی مذاهب اسلامی است که برگرفته از مجموع قرآن و سنت قطعی است. یقینی‌بودن ضروری‌دین از یک سو و پذیرش همگانی آن از سوی دیگر، موجب می‎شود که بتوان از آن به‌عنوان معیار مشترک مذاهب اسلامی در ارزیابی متن روایات بهره جست. براساس این معیار، برخی روایات (جعلی) با وجود سند صحیح، به‌علت تعارض با ضروری‌دین از سوی حدیث‌پژوهان شیعه و اهل‌سنّت نقد و رد شده‌اند. مقاله حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، ضمن تبیین مفهوم ضروری‌دین و اهمیت آن، نقش آن را در ارزیابی روایات و شناسایی روایات موضوعه، مورد بررسی قرار می‌دهد و با مطالعه موردی اصول اعتقادیِ (توحید و نبوّت) مورد پذیرش تمامی مذاهب اسلامی، روایات معارض با این اصول را مورد نقد و بررسی قرار می‎دهد. نتیجه آنکه برخی از روایات منقول در منابع روایی فریقین به‌علت تباین با ضروریات دینی قابل پذیرش نیستند و موضوعه شناخته می‌شوند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Examining the Role of Religious Essentials in Critiquing and Rejecting Fabricated Narrations

نویسندگان English

asghar tahmasebi 1
alireza tabibii 2
1 Assistant Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, University of Shahrekord, Shahrekord, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

Identifying fabricated hadiths and purging religious teachings of them has been one of the most significant concerns of religious leaders since the beginning, as hadiths, being the second source of religion, play a crucial role in interpreting Quranic verses and elucidating the details of religious laws and doctrines. Therefore, identifying and removing fabricated hadiths from religious texts is of great importance. The criterion of ḍarūrī al-dīn (religious essentials), as one of the reliable standards in critiquing fabricated hadiths, plays a key role in identifying and rejecting such hadiths from religious teachings. Religious essentials consist of the established and evident truths accepted by all Islamic sects, derived from the totality of the Quran and definitive traditions. The certainty of religious essentials on the one hand, and its universal acceptance on the other, allow it to serve as a common criterion among Islamic sects for evaluating the content of hadiths. Based on this criterion, some hadiths, despite having a sound chain of transmission, have been critiqued and rejected by hadith scholars from both Shia and Sunni traditions due to their contradiction with religious essentials. This article uses a descriptive-analytical method to explain the concept and importance of religious essentials and examine its role in evaluating hadiths and identifying fabricated ones. Through case studies of the fundamental beliefs (monotheism and prophethood) accepted by all Islamic sects, the article critiques and analyzes hadiths that contradict these principles. The conclusion is that some hadiths transmitted in the hadith sources of both sects are deemed unacceptable due to their incompatibility with religious essentials and are thus classified as fabricated.

کلیدواژه‌ها English

ḍarūrī al-dīn (religious essentials)
Quran
definitive tradition
fabricated hadiths
Islamic denominations
قرآن کریم
نهج‌البلاغه
ابن‌اثیر، عزالدین (1409)، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت: دار الفکر.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی (1403ق)، الموضوعات، بیروت: دار الفکر.
ابن‌حزم، علی بن احمد ظاهری (۱۴۲۲ق)، الفصل فی الاهواء والملل والنحل، بیروت: دار احیاء الثراث العربی.
ابن‌حنبل، احمد (1412ق)، مسند، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابن‌عرّاق، محمد بن علی (1399ق)، تنزیه الشریعة المرفوعة عن الاخبار الشنیعة الموضوعة، بیروت: دار الکتب
العلمیه.
ابن‌ماجه، محمد بن یزید قزوینی (1424ق)، سنن، بیروت: دار الفکر.
الادلبی، صلاح الدین بن احمد (1403ق)، منهج نقد المتن عند علما الحدیث النبوی، بیروت: دار الآفاق الجدیده.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1425ق)، صحیح بخاری، بیروت: دار الفکر.
بغدادی، علی (1415ق)، لباب التأویل فی معانی التنزیل، بیروت: دار الکتب العلمیه.
بیهقی، ابوبکر (1406ق)، الاعتقاد علی مذهب السلف اهل السنة والجماعة، بیروت: دار الکتب الاسلامیه.
ترمذی، محمد بن عیسی (1425ق)، سنن، بیروت: دار الفکر.
حلی، حسن بن یوسف (1388ش)، کشف المراد، ترجمه: علی شیروانی، قم: انتشارات دار العلم.
سبحانی، جعفر (1389ش)، محاضرات فی الإلهیات، ترجمه: عبدالرحیم سلیمانی، قم: انتشارات حوزه های علمیه.
سیوطی، جلال الدین عبد الرحمن (1377ق)، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، تهران: مکتبه الجعفریه.
ـــــــــــــــــــــــــــــ (1403ق)، اللالی المصنوعة فی الأحادیث الموضوعة، بیروت: دار المعرفه.
ـــــــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا)، الدر المنثور، مصر: چاپ حلبی.
شهرستانی، عبدالکریم (1386ق)، الملل والنحل، تصحیح: احمد فهمی.
صدوق، محمد بن بابویه (1413 ق)، الاعتقادات، قم: الموتمر العالمی لألفیه الشیخ المفید.
ـــــــــــــــــــــــــــــ (1417ق)، الامالی، قم: موسسه البعثه.
طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم (1370ق)، العروة الوثقی، قم:مؤسسه اسماعیلیان.
طباطبایی، سیّدمحمّدحسین (1407)، المیزان فی تفسیر القرآن (20ج)، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن (1408ق)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیه.
طبری، محمد بن جریر (1358)، تاریخ طبری، قاهره: چاپ الاستقامه.
طوسی، محمد بن حسن (1390ق)، الاستبصار، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
عاملی، عبدالحسین شرف الدین (2004م)، ابوهریره، قم: مؤسسه انصاریان.
غزالی، محمد (1421ق)، عقیدة المسلم، دمشق: دار القلم.
فتح‌الله، احمد (1415ق)، معجم ألفاظ الفقه الجعفری، طبع: مطالع المدوخل الدمام.
فخر رازی، محمد بن عمر (1406ق)، عصمة الانبیاء، مصر: مکتبة الخانجی.
قاری، ملاعلی (1417ق)، شرح الفقه الأکبر، دار النفائس.
کلینی، محمد بن یعقوب (1388ق)، اصول کافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
محمودی گلپایگانی، محمد (1384ش)، «معیارشناسی ضروری‌دین در احکام کیفری اسلامی»، فصلنامه مقالات و
بررسیها، ش3 (پیاپی856)، ص69-91.
مسعودی، عبدالهادی (1393)، وضع و نقد حدیث، تهران: انتشارات سمت.
مطر الهاشمی، علی حسن (1429ق)، منهج نقد المتن فی تصحیح الروایات وتضعیفها، قم: انتشارات ناظرین.
مظفر، محمدرضا (1410ق)، اصول الفقه، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
نیشابوری، محمد بن مسلم (1424ق)، صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر.
هیثمی، علی بن ابی بکر (1408ق)، مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، بیروت: دار الکتب العلمیه.