پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

بازکاوی نیاز معرفتی انسان به دین؛ با تأکید بر دیدگاههای پیروان حکمت متعالیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران
2 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه صنعتی اصفهان، اصفهان، ایران
10.22034/jid.2025.492130.2535
چکیده
هرچند خداوند نعمت ارزشمند و کرامت‌بخش عقل را به انسان عطا کرده است و در قرآن کریم آیات زیادی درباره اهمیت و جایگاه این موهبت الهی نازل فرموده است، اما آنچه بشر در حیطۀ معرفت و آگاهی به آن نیاز دارد تا به سعادت برسد، فقط با نیروی تعقّل و اندیشه به دست نمی‌آید، بلکه عرصه‌هایی از شناخت و معرفت وجود دارد که انسان بدون دین یا اصلاً از آن آگاهی نخواهد یافت یا آگاهی‌های او ناقص خواهد بود. بنابراین حتی پیشرفت علم و ارتقا و گسترش برخی ابعاد عقل به هیچ‌وجه انسان را از دین بی‌نیاز نخواهد کرد. احساس بی‌نیازی از دین از طرف برخی کسانی که در علم‌گرایی یا عقل‌گرایی با افراط مواجه شده‌اند به دلیل آگاهی‌نداشتن آنان از عرصه‌هایی است که انسان همواره نیازمند آگاهی‌یافتن از حقایق دینی و وحی الهی است. عقل انسان برای کشف غیب جهان و جهان غیب ناتوان است؛ ازاین‌رو برای نیل به این مقصد و مقصود باید از راه دل بهره گیرد. اما در این راه نیز به دستگیری وحی و و هدایت‌های آن نیازمند است؛ چه اینکه روش دست‌یافتن به طهارت نفس که شرط اساسی این راه است را باید از وحی الهی آموخت. در این نوشتار سعی شده است با روش توصیفی - تحلیلی و با تمسک به دیدگاه‌های مختلف صدرالمتألهین و دیگر پیروان حکمت متعالیه، وجوه نیاز معرفتی انسان به دین تحلیل و بررسی شود. از این رهگذر هم جایگاه عقل در برابر دین و نوع تعامل آن دو بیش از پیش بررسی و معرفی می‌گردد و هم استمرار و دوام نیاز ذاتی بشر به دین در همه ادوار تاریخ اثبات و تبیین می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Re-examination of Humanity's Epistemic Need for Religion; With an Emphasis on the Views of the Followers of Transcendent Philosophy (al-Ḥikmah al-Mutaʿāliyah)

نویسندگان English

mohsen izadi 1
bagher ebrahimi 2
1 Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, University of Qom, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Isfahan University of Technology, Isfahan, Iran
چکیده English

Although God has bestowed upon humanity the valuable and dignifying blessing of intellect (ʿaql), and many Qur'anic verses have been revealed regarding the importance and status of this divine gift, what humankind needs in the realm of knowledge and awareness to attain happiness is not obtained solely through the power of reason and thought. Rather, there are spheres of cognition and knowledge that, without religion, humanity would either remain entirely unaware of or its awareness would be incomplete. Therefore, even the advancement of science and the enhancement and expansion of certain dimensions of intellect will by no means render humanity needless of religion. The feeling of self-sufficiency from religion by some who have succumbed to extremism in scientism or rationalism is due to their unawareness of the spheres in which humans are perpetually in need of acquiring knowledge from religious truths and divine revelation. The human intellect is incapable of discovering the unseen of this world and the world of the unseen (ghayb); thus, to reach this destination and purpose, it must utilize the path of the heart (dil, qalb). However, on this path, it also requires the guidance and support of revelation (waḥy), for the method of attaining purity of the soul (ṭahārat al-nafs), which is an essential condition for this path, must be learned from divine revelation. This article attempts, using a descriptive-analytical method and by drawing upon the various views of Ṣadr al-Muta'allihīn (Mulla Sadra) and other followers of Transcendent Philosophy (al-Ḥikmah al-Mutaʿāliyah), to analyze and examine the aspects of humanity's epistemic need for religion. Through this, both the status of intellect (or reason) in relation to religion and the nature of their interaction are further investigated and introduced, and the continuity and permanence of humanity's inherent need for religion throughout all historical eras is proven and explained.

کلیدواژه‌ها English

epistemic need
human
religion
intellect (ʿAql)
Transcendent Philosophy (al-Hikmah al-Mutaʿāliyah)
قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1404 هـ). التعلیقات. تحقیق و تصحیح: عبدالرحمن بدوی. بیروت: مکتبة الاعلام الاسلامی.
آشتیانی، جلال‌الدین. (1382 هـ.ش). مقدمه الشواهد الربوبیه. قم: مؤسسه مطبوعات دینی.
اکبریان، رضا. (1388 هـ.ش). جایگاه انسان در حکمت متعالیه ملاصدرا. تهران: نشر علم.
باربور، ایان. (1374 هـ.ش). علم و دین. ترجمه: بهاءالدین خرمشاهی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
برآربری، آ.ج. (1358 هـ.ش). عقل و وحی در اسلام. ترجمه: حسن جوادی. تهران: امیرکبیر.
پترسون، مایکل؛ و دیگران. (1379 هـ.ش). عقل و اعتقادات دینی. ترجمه: احمد نراقی و ابراهیم سلطانی. تهران: طرح نو.
جعفری، محمدتقی. (1357 هـ.ش). ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
جوادی آملی، عبدالله. (1378 هـ.ش). تسنیم. تحقیق: علی اسلامی. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1386 هـ.ش). رحیق مختوم. تحقیق: حمید پارسانیا. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1387 هـ.ش). انتظار بشر از دین. تحقیق: محمدرضا مصطفی‌پور. قم: اسراء.
حکیمی، محمدرضا. (1375 هـ.ش). مکتب تفکیک. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
خسروپناه، عبدالحسین. (1382 هـ.ش). «متکلمان اسلامی و انتظار بشر از دین». آموزه‌های قرآنی. ش 7 – 8.
خسروپناه، عبدالحسین؛ و حسن پناهی آزاد. (1389 هـ.ش). هستی‌شناسی معرفت. چ 1. تهران: امیرکبیر.
ژیلسون، اتین. (1378 هـ.ش). عقل و وحی در قرون وسطی. ترجمه: شهرام پازوکی. تهران: گروس.
ساجدی، ابوالفضل؛ و مهدی مشکی. (1388 هت.ش). دین در نگاهی نوین. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
شیرازی، صدرالدین. (1313 هـ). شرح هدایه اثیریه. تهران: [بی‌نا]. (چاپ سنگی).
شیرازی، صدرالدین. (1340 هـ.ش). رساله سه اصل. مصحح: سیدحسین نصر. تهران: دانشکده علوم معقول و منقول تهران.
شیرازی، صدرالدین. (1341 هـ.ش). عرشیه. تصحیح متن و ترجمه: غلامحسین آهنی. تهران: مولی.
شیرازی، صدرالدین. (1360 هـ.ش). الشواهد الربوبیه فی‌المناهج السلوکیه. چ 2. مشهد: المرکز الجامعی للنشر.
شیرازی، صدرالدین. (1362 هـ.ش). المبدأ و المعاد. ترجمه: احمد بن الحسینی اردکانی. به کوشش عبدالله نورانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
شیرازی، صدرالدین. (1363 هـ.ش). مفاتیح الغیب. تصحیح: محمد خواجوی. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
شیرازی، صدرالدین. (1981 م). الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه. بیروت: دار‌احیاء التراث العربی.
صادقی، هادی. (1391 هـ.ش). درآمدی بر کلام جدید. قم: طه.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1417 هـ). المیزان فی تفسیر القرآن. چ 5. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
الطریحی، فخرالدین. (1362 هـ.ش). مجمع البحرین. تهران: انتشارات مرتضوی.
فنایی، هادی. (1386 هـ.ش). «نیاز بشر به دین از دیدگاه برخی از متکلمان اسلامی». کلام اسلامی. ش 63.
قربانی، قدرت‌الله. (1399 هـ.ش). «وجوه نیاز انسان به دین و آموزه‌های وحیانی». پژوهش‌های مابعدالطبیعی. س 1. ش 1.
کارل، الکسیس. (1354 هـ.ش). راه و رسم زندگی. ترجمه: پرویز دبیری. اصفهان: [بی‌نا].
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407 هـ). اصول کافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
کندی، ابواسحاق. (1953 م). الرسائل. قاهره: مطبعه لجنه التألیف و الترجمه و النشر.
مجلسی، محمدباقر. (1403 هـ). بحار الانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مردیها، سیدمرتضی. (1380 هـ.ش). دفاع از عقلانیت. تهران: انتشارات نقش و نگار.
مصباح یزدی، محمدتقی. (1378 هـ.ش). آموزش فلسفه. تهران: نشر سازمان تبلیغات.
معری، ابوالعلاء. (1988 م). لزوم ما لایلزم. دمشق: دار طلایی.
مولوی، جلال‌الدین رومی. (1373 هـ.ش). مثنوی معنوی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
نوایی، علی‌اکبر. (1381 هـ.ش). «چرایی نیاز بشر به دین». اندیشه حوزه. ش 35 -  36.
ورنو، روزه؛ و ژان وال. (1373 هـ.ش). پدیدارشناسی. ترجمه: محمد مجتهد شبستری. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.