پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

مقایسۀ عرفانی: آثار فنا از نظر سیدبحرالعلوم و رهایی (مُکشَه) از نگاه شنکره

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد مهدی علیمردی 1
مهدی حسن آهنگری 2
1 دانشیار گروه ادیان و عرفان، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 دانشجوی دکتری تصوف و عرفان اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/jid.2025.464708.2507
چکیده
آرزویی با عنوان «رهایی از رنج‌های عالم طبیعت» همواره یکی از آمال مشترک میان انسان‌ها در اعصار و اقوام مختلف بوده‌ است. این آرزوی همیشگی انسان نمی‌تواند از نظر مکاتب معرفتی و فلسفی مخفی مانده باشد؛ ازاین‌رو در هر مکتب معرفتی با عنوان و طریقی به آن پرداخته شده است. در عرفان اسلامی از این هدف والا به صورت کلّی با عنوان «فنا» یاد شده است و در مکاتب فلسفی هند با مفهوم رهایی یا نجات، یا بر اساس زبان سَنسکریت (Sanskṛt) که زبان باستانی و مذهبی آیین هندو است، با عنوان «مُکشه» (Mokṣa) یاد شده است. در میان عرفان اسلامی و برخی مکاتب فلسفی هند، اشتراک‌هایی در غایت که همان رهایی مطلق از رنج‌ها و نگرش وحدت‌گرایانه به وجود و رهایی معرفتی و نه وجودی و همچنین نقاط افتراقی از جمله نوع نگاه به موجودات متکثر و اختلاف در پیش‌زمینۀ خداباوری و تفاوت جایگاه ریاضت مشاهده می‌شود. از عارفان اسلامی سید‌بحرالعلوم در جایگاه عارفی شیعی نظرات ویژه‌ای در مسئلۀ «فنا» دارد که شباهت بسیاری با آرای شنکره حکیم هندو دارد. این نوشتار با روش تحلیلی - مقایسه‌ای به مفهوم فنا و رهایی یا مکشه مبتنی بر دیدگاه این دو اندیشمند اهل شهود از دو دین به ظاهر بَعید می‌پردازد. در‌نهایت ضمن تبیین هر دو نظر به طور جداگانه، با ذکر نقاط اشتراک و افتراق مفهوم، آثار و لوازم فنا و رهایی از منظر این دو حکیم، روزنه‌ای جدید در حوزه مطالعات تطبیقی عرفانی در میان مذاهب گشوده می‌شود.
کلیدواژه‌ها
فنا، رهایی، مُکشَه، عرفان اسلامی، هندو، وَدانته
موضوعات

عنوان مقاله English

A Mystical Comparison: The Effects of Annihilation (Fanā) from the Viewpoint of Sayyid Baḥr al-ʿUlūm and Liberation (Mokṣa) from the Perspective of Shankara

نویسندگان English

Mohammad Mahdi Alimardi 1
Mehdi Hassan Ahangari 2
1 Associate Professor, Department of Religions and Mysticism, Faculty of Mysticism, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 PhD student in Sufism and Islamic Mysticism, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

The aspiration for "liberation from the sufferings of the natural world" has always been a common desire among humans across different eras and cultures. This perennial human aspiration could not remain hidden from philosophical and gnostic schools of thought; therefore, each gnostic school has addressed it under a specific title and method. In Islamic mysticism (Irfan), this lofty goal is generally referred to as "Fanā" (annihilation in God), while in Indian philosophical schools, it is known by the concept of liberation or salvation, or in Sanskrit (Sanskṛt)—the ancient religious language of Hinduism — as "Mokṣa". Between Islamic mysticism and some Indian philosophical schools, there are commonalities in their ultimate goal, which is absolute liberation from suffering and a monistic view of existence, as well as a liberation that is epistemological rather than ontological. There are also points of divergence, including the perspective on multiple entities, differences in the theistic background, and the differing status of ascetic practices. Among Islamic mystics, Sayyid Baḥr al-ʿUlūm, as a Shiite mystic, holds specific views on the issue of "Fanā" that bear significant resemblance to the opinions of Shankara, the Hindu sage. This article, using an analytical-comparative method, explores the concepts of Fanā and liberation (Mokṣa) based on the viewpoints of these two intuitive thinkers from two seemingly distant religions. Ultimately, after explaining both views separately and listing the points of commonality and difference in the concept, effects, and requirements of Fanā and liberation from the perspective of these two sages, a new window is opened in the field of comparative mystical studies among religions.

کلیدواژه‌ها English

Annihilation (Fanā), liberation, Mokṣa, Islamic mysticism (ʿIrfan), Hindu, Vedanta
قرآن کریم
ابن‌بابویه قمی، محمد بن علی. (1378 هـ.ش). عیون اخبار الرضا (ع). تصحیح و ترجمه: سیدمهدی حسینی لاجوردی. تهران: نشر جهان.
ابن‌ترکه اصفهانی، علی بن محمد. (1360 هـ.ش). التمهید فی شرح قواعد التوحید. تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی با مقدمه سیدحسین نصر. تهران: انجمن فلسفه ایران.
ابن‌عربی، محی‌الدین. (1421 هـ). مجموعه رسائل ابن‌عربی. بیروت: دارالمحجه البیضاء.
چاترجی، ساتیش چاندرا؛ و همکاران. (1384 هـ.ش). معرفی مکتب‌های فلسفی هند. ترجمه: فرناز ناظرزاده کرمانی. قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.
حسینی طهرانی، محمدحسین. (1443 هـ). رساله لُبُّ اللباب در سیر‌و‌سلوک اولی‌الالباب. مشهد: انتشارات علامه طباطبایی (ره).
داسگوپتا، سورندراناته. (1394 هـ.ش). سیر تحول عرفان هندی. ترجمه: ابوالفضل محمودی. تهران: انتشارات سمت.
رخشاد، محمدحسین. (1400 هـ.ش). در محضر علامه طباطبایی (ره). قم: انتشارات سماء قلم.
سن‌کیشیتی، موهان. (1386 هـ.ش). هندوئیسم. ترجمه: ع. پاشایی. تهران، نشر نگاه معاصر.
سینگ، دارام ویر. (1381 هـ.ش). آشنایی با هندوییزم. ترجمه: سیدمرتضی موسوی ملایری. تهران: فرهنگ اسلامی.
شایگان، داریوش. (1362 هـ.ش). ادیان و مکتب‌های فلسفی هند. تهران: امیرکبیر.
شمس، محمدجواد. (1389 هـ.ش). تنزیه و تشبیه در مکتب ودانته و مکتب ابن‌عربی. قم: نشر ادیان.
صاحب بن عباد. (1414 هـ). المحیط فی اللغه. بیروت: نشر عالم الکتب.
الطباطبایی النجفی (مشهور به بحر‌العلوم‌)، سیدمهدی بن سید‌مرتضی. (1440 هـ‌). رساله سیر‌و‌سلوک منسوب به بحرالعلوم. مقدمه و شرح: علامه حاج سیدمحمدحسین حسینی طهرانی. چ 13. مشهد مقدس: انتشارات علامه طباطبایی (ره).
علیمردی، محمدمهدی؛ و سیدمحمد روحانی. (1400 هـ.ش). ادیان بزرگ شرق آیین هندو. قم: نشر ادیان.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409 هـ). العین. قم: مؤسسه دارالهجره.
القشیری، ابوالقاسم عبدالکریم. (1374 هـ.ش). الرساله القشیریه (ترجمه). محقق/ مصحح: بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: نشر علمی فرهنگی.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1388 هـ.ش). الکافی. به اهتمام محمدحسین الدرایتی. قم: دارالحدیث.
محمودی، ابوالفضل. (1392 هـ.ش). مشرق در دو افق (مقدمه‌ای بر مطالعه‌ای مقایسه‌ای عرفان اسلامی و هندویی - ابن‌عربی، شنکره و رامانوجه). قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.
مکارم شیرازی، ناصر. (1384 هـ.ش). کلیات مفاتیح نوین. قم: مدرسه الامام علی بن ابیطالب (ع).
هجویری، ابوالحسن. (1375 هـ.ش). کشف المحجوب. تحقیق: ژوکوفسکی/ والنتین آلکسی یریچ. تهران: طهوری.
Bowker John ,(1977), “The Oxford dictionary of world religions “, Oxford
Oxford university press
Dasgupta Surendranath ,(1969,( “ A History of Indian Philosophy” ,Cambridge , Cambridge University
Deossen, Paul, (1906), The philosophy of the Upanishads, Edinburgh: Morrison & Gibb.
Deossen, Paul, (1966)“ The Philosophy of The Upanishads “ ,New York ,Dover Publications
- Eliade Mircea, (1970) “Yoga: Immortality and Freedom” , by Princeton University Press
- Grimes John , Mittal Sushil , Thursby Gene (2006) “Religions of South Asia؛ Hindu dharma. “ Londan ,Routledge
-Guoata ,Sanjukta, )1986( ,“ Jivanmukta “ ,The Encyclopedia of Religion Mircea Eliade(ed( ,New York, Maclmillan
-Hume ,Robert Ernest, )1951( “ The Thirteen principal Upanishads” Oxford university press Madras
-Klostermaier,Klaus, (2004) “Moksa” The Hindu World, Ed By SushilMittal, Gne Thursby,Routledge,.
-Parthasarathy,R, (2016), Moksha in Visishtadvaita Philosophy, By Tirumala Tirupati Devasthanams, Tirupati.
-Rambachan, Anant Anand, (1984), The Attainment of Moksha Accordingto Shankara and Vivekanand with Special Reference to the Significance of Scripture (Sruti) and Experience (Anubhava), The University of Leeds Department of Theology and Religious Studies.
_ Sankaracarya ,(1997), “Commentary on Brahadaranyaka Up .” Calcutta ,Translated by Swami Gambhiranand Advaita Ashrama, .
Sankaracarya ,Commentary on Chandogya Up.” Calcutta ,Translated by Swami Gambhiranand Advaita Ashrama,  India.
-Stutley , Margaret and James, (1977) ,“ A Dictionary of Hinduism “ , Londan, Routledge & K. Paul.
Vidyaranyasarswati, (1897), "The Jivanmukti-Viveka or the Path to Liberation in this Life" Manilal N.Dvivedi, B.A. TookaramTatya.F.T.S.