پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

اقسام و دلایل توحید نزد اباضیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری مذاهب کلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 دانشیار گروه مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
3 استادیار گروه مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/jid.2025.416126.2449
چکیده
مسئله توحید، مهم‌ترین اصل اعتقادی بین مسلمانان است. توحید به معنای یگانه‌دانستن خداوند در همۀ ابعاد وجودی است و اولین پیام و آموزه دعوت حضرت محمد (ص) در آغاز رسالت به شمار می‌رود؛ دعوت انسان به کلمه «لا اله الا الله». با شهادت بر این کلمه و اذعان به آن که دربرگیرندۀ چیزی جز شهادت بر یکتایی خدا و دوری از شرک نیست، فرد مسلمان خوانده می‌شود. به توحید در آموزه‌های قرآن کریم و روایات پیامبر اکرم (ص) توجه ویژه‌ای شده است که با جستجو در آیات قرآن به اهمیت آن پی خواهیم برد. خداوند متعال به ‌سبب اهمیت این مسئله و برای رفع هرگونه شبهه، سورۀ «توحید» را نازل کرده است و مسئلۀ توحید را در این سوره به انسان‌ها یادآور می‌شود. اباضیه از مذاهب اسلامی پویا و زنده در جهان اسلام است که با توجه به شواهد تاریخ از ابتدایی‌ترین مذاهب و فرقه‌های اسلامی است. شناخت صحیح دیدگاه این فرقه می‌تواند راهگشای حل بسیاری از اختلاف‌ها در جهان اسلام باشد.
اباضیان در مباحث توحید از اصطلاح «جملة التوحید» استفاده کرده‌اند و ادعا می‌کنند از اصطلاحات خاص اباضیان است. عالمان اباضیه معتقدند تفکر و نگاه ایشان به توحید، تمام اقسام الحاد و تشبیه و تجسیم را دفع می‌کند. موضوع علم توحید، صفات خداوند متعال، صفات پیامبران الهی و ممکنات است از آن حیث که به ‌وسیله ممکنات وجود صانع ثابت می‌شود. اباضیان افراد منکر توحید را به سه دسته تقسیم می‌کنند و قائل به مشرک‌بودن دو دستۀ اول هستند؛ اما دربارۀ وجه سوم معتقدند این فرد کافر کفر نعمت است. در این مقاله به بررسی دیدگاه اباضیه دربارۀ مسئلۀ توحید می‌پردازیم.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Categories and Proofs of Tawḥīd (Monotheism) according to the Ibadi School (al-Abādḍiyya)

نویسندگان English

mostafa sharifi 1
mostafa soltani 2
ebrahim qasemi 3
1 PhD Student in Islamic Theological Sects, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Associate Professor, Department of Islamic Denominations, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
3 Assistant Professor, Department of Islamic Denominations, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

The issue of Tawḥīd (monotheism) is the most important creedal principle among Muslims. Tawḥīd means affirming the oneness of God in all existential dimensions and is considered the primary message and teaching of the call of Prophet Muhammad (SAWA) at the beginning of his mission: inviting people to the utterance "Lā ilāha illā Allāh" (There is no god but Allah). By testifying to this utterance and acknowledging it — which encompasses nothing but testifying to God's oneness and distancing oneself from polytheism (shirk) — an individual is called a Muslim. Special attention has been paid to Tawḥīd in the teachings of the Holy Qur'an and the narrations of the Prophet (SAWA), and its importance becomes clear through searching the Qur'anic verses. Due to the importance of this issue and to remove any doubt, God Almig'hty revealed the chapter "Al- Tawḥīd " (Surah al-Ikhlāṣ - Q 112) and reminds people of the issue of Tawḥīd in this chapter. "The Ibadis" al-Abādḍiyya) are one of the dynamic and active Islamic denominations in the Muslim world, which, according to historical evidence, is one of the earliest Islamic denominations and sects. A correct understanding of this sect's viewpoint can pave the way for resolving many disagreements in the Islamic world. The Ibadis use the term "Jumlat al-Tawḥīd " (the totality of monotheism) in discussions of Tawḥīd and claim it is a term specific to them (i.e. the Ibadis). Ibadi scholars believe that their thought and perspective on Tawḥīd repels all forms of atheism, anthropomorphism (tashbīh), and corporealism (tajsīm). The subject matter of the science of Tawḥīd is the attributes of God Almighty, the attributes of the divine prophets, and contingent beings (mumkināt) insofar as the existence of the Creator is proven through them. The Ibadis categorize deniers of Tawḥīd into three groups and consider the first two groups to be polytheists (mushrik); however, regarding the third type, they believe such a person is an ungrateful disbeliever (kāfir kufr al-niʿmah). This article examines the Ibadi viewpoint on the issue of Tawḥīd.

کلیدواژه‌ها English

Ibadi Tawḥīd, Categories of Tawḥīd, Proofs of Tawḥīd, Lordship (Rubūbiyyah), Divinity (ʿUlūhiyyah)
قرآن
نهج‌البلاغه
ابراهیم، مصطفی. (1378 هـ.ش). المعجم الوسیط. تهران: صادق.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1404 هـ). التعلیقات. تحقیق: عبدالرحمن محقق بدوی. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
ابی‌ستة، محمد‌ بن‌ عمرو. (1995 م). حاشیة الترتیب (شرح الجامع الصحیح). قسنطینة: دارالبعث.
اشعری، اسماعیل. (1400 هـ). مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین.: آلمان: فرانتس‌شاینر‌.
اطفیش، محمد‌ بن ‌یوسف. (1973 م). شرح النیل وشفاء العلیل. بیروت: دارالفتح.
اطفیش، محمد‌ بن ‌یوسف. (1996 م). تیسیر التّفسیر للقرآن الکریم. غردایة: المطبعة العربیة.
اعوشت، بکیر بن سعید. (1431 هـ). دراسات اسلامیه فی الاصول الاباضیه. عمان: مکتبه الضامری.
البارونی، ابو‌ربیع سلیمان. (1995 م). مختصر تاریخ الاباضیة. عمان: مکتبه الضامری للنشر.
بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر. [بی‌تا]. الفرق بین الفرق. مصر: مکتبة و مطبعة محمدعلی صبیح.
الثمینی المصعبی، عبدالعزیز‌ بن‌ إبراهیم. (1986 م). معالم‌الدین. سلطنة عمان: وزارة التراث القومی والثقافة.
الجعبیری، فرحات. (1989 م). البعد الحضاری للعقیدة عند الإباضیة. سلطنة عمان: مکتبة الاستقامة.
الجعبیری، فرحات. (1996 م). ضیاء من العقیدة الاسلامیه. سلطنة عمان: مطابع الذهبیه.
الجنّاونی، ابی‌زکریا یحیی ‌بن ‌الخیر. (2015 م). الوضع مختصر فی الاصول و الفقه. عمان: مکتبه الضامری.
الجوهری، اسماعیل‌ بن‌ حماد. (1990 م). تاج الصحاح فی اللغة وصحاح العربیة. بیروت: دارالعلم للملایین.
جهلان، عدون ‌بن ‌الناصر. (1914 م). الفکر السیاسی عند الاباضیة. الجزائر: جمعیة التراث القرارة غردایة.
حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۳۷۰ هـ.ش). وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. قم: مؤسسه آل‌البیت.
حلی، حسن بن یوسف. (1413 هـ). کشف الفوائد فی شرح قواعد العقائد للمحقق الطوسی. بیروت: دارالصفوة.
خلیفات، عوض محمد. (1978 م). نشأة الحرکة الإباضیة. الاردن: مطابع دار‌الشعب عمان.
خلیفات، عوض محمد. (1994 م). الاصول التاریخیة للفرقه الاباضیه. عمان: وزارة التراث القومی والثقافة.
الخلیلی، احمد ‌بن ‌حمد. (1409 هـ). الحق الدامغ. سلطنة عمان: نهضة.
راغب اصفهانی، حسین ‌بن ‌محمد. (1412 هـ). المفردات فی الفاظ قرآن. بیروت: دارالعلم.
زبیدی، مرتضی. (1306 هـ). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار‌مکتبة الحیاة.
السالمی، نورالدین عبدالله ‌بن ‌حمید. (1914 م). بهجة الأنوار. شرح [منظومة] أنوار العقول فی التوحید. مصر: مطبعة الموسوعات.
السالمی، نورالدین عبدالله ‌بن ‌حمید. (1978 م). مشارق الانوار العقول. سلطنة عمان: مطابع العقیدة.
السالمی، نورالدین عبدالله ‌بن ‌حمید. (1983 م). معارج الامال علی مدارج الکمال بنظم مختصر الخصال. عمان: وزارة التراث القومی والثقافة.
السالمی، نورالدین عبدالله ‌بن ‌حمید. (1989 م). مشارق الانوار العقول. بیروت: دارالجبل.
السلیمی، محمود‌ بن‌ مبارک ‌بن ‌حبیب. (2003 م). اثر الفکر الإباضی فی الشعر العمانی فی القرنین 13-14. عمان: مکتبة الجیل الواعد.
السیابی، سالم ‌بن ‌حمود ‌بن‌ شامس. (۱۹۸۰ م). طلقات المعهد الریاضی فی حلقات المذهب الاباضی. عمان: وزارة التراث القومی والثقافة.
شریفی، مصطفی‌ بن‌ محمد. (2007 م). دروس فی أصول الدین. غردایة: معهد الحیاة.
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم. (1364 هـ). الملل والنحل. تحقیق محمد بدران‌. قم: الشریف الرضی.‌
طوسی، محمد بن حسن. (1362 هـ.ش). تمهید الأصول فی علم الکلام. مصحح: عبدالمحسن مشکوه‌الدینی. تهران: دانشگاه تهران.
عبدالکافی، ابوعمار. (1978 م). الموجز. الجزائر: الشرکة الوطنیة للنشر والتوزیع.
علم‌الهدى، الشریف المرتضى. (1419 هـ). شرح جمل العلم و العمل.  تهران: دارالأسوة.
عمر النجار، عبد‌المجید. (2006 م). الشهود الحضاری للأمة الإسلامیة. تونس: دارالغرب الإسلامی.
عمرو، خلیفه النامی. (2012 م). دراسات عن الاباضیه. تونس: دارالمغرب الاسلامی.
فیروزآبادی، مجدالدین. (1415 هـ ). القاموس المحیط. بیروت: دارالکتب العلمیة.
کسکاس، عاشور ‌بن ‌یوسف. (2008 م). القضیة الکبری فی حیاة البشر. سلطنة عُمان: وزارة التراث القومی والثقافة.
معمر، علی یحیی. (1990 م). الإباضیة بین الفرق الإسلامیة. القاهرة: مکتبة وهبة.
معمر، علی یحیی. (1992 م). سمر أسرة مسلمة (العقیدة الإسلامیة بأسلوب میسر). القرارة: أطلس للنشر وجمعیة التراث.
الملشوطی، تبغورزین‌ بن ‌داوود. (2003 م). الجهالات فی علم التوحید. تونس: ونیس عامر.
الملشوطی، تبغورزین‌ بن ‌داوود. (2005 م). الاصول العشرة عند الاباضیه او اصول الدین. عمان: مکتبة الجیل الوعد.
المیدانی، عبدالرحمن حسن. (1998 م). توحید الربوبیة و توحید الإلهیة و مذاهب الناس بالنسبة الیهما. شام: الدارالشامیة.