پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

جایگاه‌ رویدادهای تاریخی در سیرۀ عرفانی پیامبر در برگزیده‌ای از متون منثور عرفانی هفت قرن نخست

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم تحقیقات، تهران، ایران
2 دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران
3 . استاد گروه فلسفه، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، پژوهشکده ادیان و عرفان، تهران، ایران
10.22034/jid.2025.339261.2338
چکیده
دو متغیر «حال» و «زمانه» سبب متفاوت‌شدن کیفیت مواجهه با پدیده‌هایی می‌شود که گاه خود آنها لایه‌های و جوانب مختلف دارند. این تفاوت در تنوع آثار دربارۀ موضوع واحد به‌خوبی آشکار است. «موضوع‌‌بودن» پیامبر و سیره حضرت برای مورخ، محدث و عارف امری است که از تعداد آثار تحریر‌شده به‌خوبی مشخص است؛ اما مسئله آن است که شیوۀ «روایت» و «پرداختن» به آن چه ویژگی و تفاوتی با دیگر جریان‌های فکری و علمی دارد؟ رخدادهای تاریخی عصر پیامبر، مشخص و قابل احصاست؛ اما شیوۀ رویارویی، گزارش و شرح آن از سوی عارفان متفاوت و منحصر‌به‌فرد است. در این مقاله پنج رویداد ولادت، بعثت، معراج، هجرت و وفات پیامبر انتخاب شده ‌است تا در برگزیده‌ای از آثار منثور عرفانی به آنها پرداخته شود. بی‌تردید هیچ‌گاه از صوفی توقع آن نمی‌رود که رویدادهای تاریخی را در بستر زمان و مکان تبیین و تحلیل کند، بلکه اینان رویداد تاریخی را در افق «معنا» انعکاس می‌دهند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Position of Historical Events in the Mystical Conduct (Sīrah) of the Prophet (SAWA) in a Selection of Mystical Prose Texts from the First Seven Centuries

نویسندگان English

mohammadraja sahebdel 1
Mohammadjavad SHams 2
Shahram pazuki 3
1 PhD Candidate, Faculty of Law, Theology and Political Science, Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tehran, Iran
2 Ph.D. Assistant Professor, Assistant Professor at Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran
3 Ph.D. Professor, Professor at Iranian Institute of Philosophy and Wisdom (IRIP), Research Institute of Religions and Mysticism, Tehran, Iran
چکیده English

The two variables of "state" (ḥāl) and "era" (zamāneh) cause the quality of encountering phenomena — which themselves sometimes possess various layers and aspects — to differ. This difference is clearly evident in the diversity of works concerning a single subject. The "being a subject" of the Prophet (SAWA) and his conduct (Sīriah) for the historian, the traditionist (muḥaddith), and the mystic (ʿārif) is something well indicated by the plurality of compiled works; however, the issue is what characteristics and differences does the "method of narration" (rivāiyat) and "treatment" (pardākihtan) of it have compared to other intellectual and scientific currents? The historical events of the Prophet's era are specific and enumerable; but the method of confronting, reporting, and explaining them by the mystics is different and unique. In this article, five events — the Prophet's birth (vilāidat), mission (biʿthat), ascension (miʿrāj), migration (hijrat), and demise (vafāt) — have been selected to be addressed in a selection of mystical prose works. Undoubtedly, one never expects a Sufi to explain and analyze historical events within the context of time and place; rather, they reflect the historical event in the horizon of "meaning" (maʿnā).

کلیدواژه‌ها English

The Prophet (SAWA), Sufism (Taṣawwuf), historical events, mystical prose, First seven centuries
قرآن کریم. ترجمه محمدمهدی فولادوند.
ابن‌عربى، محیی‌الدین. [بی‌تا]. ‏الفتوحات المکیة. بیروت: دارصادر.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (1422 هـ). محاضرة الأبرار و مسامرة الأخیار. به کوشش محمد عبدالکریم النمرى‏. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (2003 م). کتاب المعرفة. تصحیح: محمدامین ابوجوهر. بیروت: دارالتکوین.
ابن‌هشام، ابومحمد عبدالملک. [بی‌تا]. السیرة النبویة. تحقیق: مصطفى السقا و ابراهیم الأبیارى و عبدالحفیظ شلبى. بیروت: دارالمعرفة.
ابونعیم اصفهانی، عبدالله بن احمد. [بی‌تا]. حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء. قاهره: دار‌ام‌القراء.
ارنست، کارل. (1391 هـ.ش). اقتدا به محمد (ص). ترجمه: قاسم کاکایی. چ 3. تهران: هرمس.
امامی خاتون‌آبادی، محمدرضا. (1362 هـ.ش). جنات الخلود. قم: [بی‌نا].
انصارى، خواجه عبدالله. (1377 هـ.ش). مجموعه رسائل فارسى خواجه عبدالله انصارى‏. به کوشش محمدسرور مولائى‏. چ 2. تهران: توس‏.‏
انصاری، خواجه عبدالله. (1387 هـ.ش). منازل السائرین. ترجمه: عبدالغفور روان فرهادى. تهران: مولى‏.
اوزجندى، ابومنصور؛ و همکاران. (1383 هـ.ش). این برگ‏هاى پیر. به کوشش نجیب مایل هروى‏. چ 2. تهران: نشر نى.
ایزدی، مهدی. (1394 هـ.ش). «تحلیل و بررسی تطبیقی معراج پیامبر(ص) از دیدگاه "مایکل سلز" و "آنه ماری شیمل" با نگاه درون مذهبی». الهیات تطبیقی، ش 13. ص 43 - 58.
بقلی شیرازی، روزبهان. (1374 هـ.ش). شرح شطحیات‏. به کوشش هانرى کربن‏. چ 3. تهران: انتشارات طهورى‏.
بقلی شیرازی، روزبهان. (2008 م). ‏تفسیر عرائس البیان فى حقائق القرآن‏. به کوشش احمد فرید المزیدى‏. بیروت: دارالکتب العلمیة.
بلاذرى، احمد بن یحیی. (1417 هـ). انساب الأشراف. تحقیق: سهیل زکار و ریاض زرکلى. بیروت: دارالفکر.
تاج‌الدین الطوسى، احمد بن محمد‏. (1382 هـ.ش). قصه یوسف (الستین الجامع للطائف البساطین). به‏ تصحیح محمد روشن‏. تهران: شرکت انتشارات علمى فرهنگى‏.
تسترى، سهل بن عبدالله. (1423 هـ). ‏تفسیر التسترى‏. تصحیح محمد باسل عیون السود. بیروت: دارالکتب العلمیة.
حقی بروسوی، اسماعیل بن مصطفی. [بی‌تا]. تفسیر روح البیان. بیروت: دارالفکر.
حلاج، حسین ‌بن‌ منصور. (۱۳۸۶ هـ.ش). مجموعه آثار حلاج‏. تصحیح: قاسم میرآخورى‏. تهران: انتشارات شفیعى‏.
حمویه، سعدالدین. (1362 هـ.ش). المصباح فى التصوف‏. تصحیح: نجیب مایل هروى‏. تهران: انتشارات مولى‏.
خراز، ابوسعید احمد بن عیسى. (1421 هـ). کتاب الصدق او الطریق السالمة. تصحیح عبدالمنعم خلیل ابراهیم. بیروت: دارالکتب العلمیة.
خرگوشی، ابوسعد عبدالملک بن محمد. (1427 هـ). تهذیب الاسرار فى أصول التصوف‏. تصحیح: سیدمحمدعلى امام‏. بیروت: دارالکتب العلمیة.
رازى، نجم‌الدین. (1386 هـ.ش). مرموزات اسدى در مزمورات داودى‏. به کوشش محمدرضا شفیعى کدکنى. چ 3. تهران: سخن.
رازى، نجم‌الدین. (1425 هـ). منارات السائرین الى حضرة الله و مقامات الطائرین‏. تصحیح و تحقیق: عاصم ابراهیم الکیالى الحسینى الشاذلى الدرقاوى‏. بیروت: دارالکتب العلمیة.
سجادی، جعفر. (1379 هـ.ش). فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
سخاوی، شمس‌الدین محمد. (1382 هـ). الاعلان بالتوبیخ لمن ذمّ التاریخ. به کوشش فرانتز روزنتال. بغداد: [بی‌نا].
سرّاج، ابونصر. (1914 م). اللمع فى التصوف‏. به کوشش رینولد آلین نیکلسون‏. لیدن: مطبعة بریل‏.
سلمى، ابوعبدالرحمن. (1369 هـ.ش). مجموعة آثار السلمى‏. تهران: مرکز نشر دانشگاهى.
سمعانى، احمد. (1384 هـ.ش). روح الأرواح فى شرح أسماء الملک الفتاح‏. به تصحیح نجیب مایل هروى‏. چ 2. تهران: انتشارات علمى و فرهنگى‏.
سمعانی، احمد. (1384 هـ.ش). روح الأرواح فى شرح أسماء الملک الفتاح‏. به کوشش مجیب مایل هروی. تهران: انتشارات علمى و فرهنگى.‏
شریف رضی، محمد بن حسین. (1414 هـ). نهج البلاغه. به تصحیح فیض الإسلام‏. قم: هجرت‏.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1392 هـ.ش). زبان شعر در نثر صوفیه. چ 5. تهران: سخن.
شمس، محمد بن علی. (1385 هـ.ش). مقالات شمس تبریزى‏. تصحیح: محمدعلى موحد. چ 3. تهران: انتشارات خوارزمى.‏
شیخ اشراق، یحیی بن حبش. (1375 هـ.ش). رسائل شیخ اشراق‏. به کوشش هانری کربن و دیگران. چ 2. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى‏.
صاحب‌ بن‌ عباد. [بی‌تا]. المحیط فی اللغة. تصحیح: محمدحسن‏ آل یاسین. بیروت: عالم الکتب‏.
صولی، محمد بن یحیی. (1341 هـ). ادب الکتاب. بیروت: المکتبة العلمیه.
عین‌القضات همدانی، عبدالله بن محمد. (1373 هـ.ش). ‏تمهیدات‏. تصحیح: عفیف عسیران‏. چ 4. تهران: انتشارات منوچهرى‏.
عین‌القضات همدانی، عبدالله بن محمد. (1377 هـ.ش). نامه‌هاى عین القضات‏. به کوشش علینقی منزوی و عفیف عسیران‏. تهران: انتشارات اساطیر.
‏غزالى، محمد. (1386 هـ.ش). احیاء علوم الدین‏. ترجمه: مؤیدالدین خوارزمى‏. چ 6. تهران: نشر علمى و فرهنگى‏.
غزالى، محمد. [بی‌تا]. ‏إحیاء علوم الدین‏. تصحیح: عبدالرحیم بن حسین حافظ عراقى. بیروت: دارالکتاب العربى‏.
قشیرى، ابوالقاسم عبدالکریم. (1422 هـ). شرح أسماء الله الحسنى‏. تصحیح: عبدالروف سعید و سعد حسن محمد على‏. قاهره: دارالحرم للتراث‏.
قشیرى‏، ابوالقاسم عبدالکریم. (1981 م). لطائف الإشارات‏. تحقیق: ابراهیم بسیونى‏. چ 3. مصر: الهیئة المصریة العامه للکتاب‏.
قشیرى، ابوالقاسم عبدالکریم. (2007 م). کتاب المعراج‏. به کوشش لویس صلیبا. بیروت: دارالمکتبه بیبلیون.
قشیرى، ابوالقاسم عبدالکریم. (2007 م). نحو القلوب (ریاضة النفس). به کوشش ابراهیم شمس‌الدین‏. چ 2. بیروت: دارالکتب العلمیة.
قشیری‏، ابوالقاسم عبدالکریم. (1374 هـ.ش). رساله قشیریه. به کوشش بدیع‌الزمان فروزانفر. چ 4. تهران: نشر علمى و فرهنگى‏.
قشیری‏، ابوالقاسم عبدالکریم. (1392 هـ.ش). آداب السلوک، شرح اسماء الحسنی، معراج‌نامه. ترجمه: محمودرضا افتخارزاده. تهران: جامی.
کافیجی، محمد بن سلیمان. (1963 م). المختصر فی علم التأریخ (در کتاب علم التاریخ عند المسلمین از روزنتال). بغداد: [بی‌نا].
کلینی، محمد بن‌ یعقوب. (1430 هـ). ‏الکافی. قم: مؤسسه علمى فرهنگى دارالحدیث.
گیلانی، عبدالقادر. (1412 هـ). السفینة القادریة. تصحیح: محمدسالم بواب‏. بیروت: دارالالباب‏.
مجلسی، محمدباقر. [بی‌تا]. حیاة القلوب. تهران: [بی‌نا].
مستملى بخارى، ‏اسماعیل.‏ (1363 هـ.ش). شرح التعرف لمذهب التصوف‏. تصحیح: محمد روشن. تهران: اساطیر.
مکى، ابوطالب‏. (1417 هـ). قوت القلوب فى معاملة المحبوب‏. تصحیح: باسل عیون السود. بیروت:، دار الکتب العلمیة.
میبدى، ابوالفضل رشیدالدین‏. (1371 هـ.ش). کشف الأسرار و عدة الأبرار. به کوشش على‌اصغر حکمت‏. چ 5. تهران: امیرکبیر.
نسفى، عزیزالدین. (۱۳۸۶ هـ.ش). الإنسان الکامل. تصحیح ماریژان موله‏. چ 8. تهران: انتشارات طهورى‏.
نفرى‏، محمد بن عبدالجبار بن الحسن. (1417 هـ). المواقف. تصحیح: یوحنا اربرى‏. بیروت: دار الکتب العلمیة.
هجویرى،‏ ابوالحسن على. (1375 هـ.ش). کشف المحجوب‏. تصحیح: و. ژوکوفسکى و والنتین آلکسى یریچ‏. چ 4. تهران: طهورى‏.
یحیى، عثمان. (2001 م). مؤلفات ابن‌عربى تاریخُها و تصنیفُها. مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب‏.