پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

جایگاه اجتماعی و فرهنگی صوفیه شام در عصر ایوبیان(حک 570-658ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
10.22034/jid.2025.457885.2496
چکیده
متصوفۀ شام در عصر ایوبیان حضور مؤثری در ابعاد مختلف جامعه داشتند و نیز دارای نقش‌های مشخص مربوط به خود بودند. باور اولیه و عام در منابع تاریخی در مواجهه با متصوفه، بر عزلت‌گزینی و دوری ایشان از فعالیت‌های عادی در جامعه تأکید دارند و آنها را فاقد کنش‌های اجتماعی و فرهنگی مؤثر و بیان‌شدنی می‌دانند؛ اما بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد ایشان برای تأمین زندگی خود از ارتباط با سایر طبقات اجتماعی چون پادشاهان، وزیران، امیران، عالمان، نظامیان، قشر متوسط جامعه و طبقات پایین‌دست جامعه بهره می‌بردند و در همین سطوح هم ایفاگر نقش بودند. این نوشتار با رویکرد توصیفی - تحلیلی در عرصۀ مطالعات تاریخ تصوف شکل گرفته و گردآوری اطلاعات با مطالعات کتابخانه‌ای انجام‌ شده است. نتایج بررسی نشان می‌دهد متصوفۀ شام در دورۀ ایوبی، متناسب با توانمندی های سیاسی، علمی، اقتصادی خود و نیاز جامعه، نقش‌های اجتماعی و فرهنگی متفاوتی را برعهده گرفته‌ بودند. اینان دربرگیرندۀ سه طیف متنوع به این ترتیب بودند: الف) صوفیان درباری برخوردار از مقامات بالای سیاسی، اجتماعی و ...؛ ب) صوفیان معترض و منحرف مثل حریریه و قلندریه؛ ج) صوفیان عامی و زاهدان عزلت‌گزین.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Social and Cultural Status of the Sufis of Syria (al-Shām) during the Ayyubid Era (Rule: 570 - 658 AH / 1174 - 1260 CE)

نویسنده English

Abbasali Mohebbifar
Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Payame Noor University, tehran, Iran
چکیده English

The Sufis of Syria (al-Shām) during the Ayyubid era had an effective presence in various dimensions of society and also held specific roles of their own. The initial and common belief in historical sources, when confronting Sufis, emphasizes their seclusion and distance from normal activities in society, considering them devoid of significant and expressible social and cultural agency. However, a more detailed examination reveals that they utilized connections with other social classes — such as kings, viziers, emirs, scholars, military personnel, the middle class, and the lower strata of society — to sustain their livelihoods and were active players at these very levels. This article, formed with a descriptive-analytical approach within the field of Sufi history studies, has gathered information through library research. The results of the investigation show that the Sufis of Syria during the Ayyubid period assumed various social and cultural roles according to their political, scholarly, and economic capabilities and the needs of society. They encompassed three diverse groups as follows: a) Court Sufis who enjoyed high political, social, and other positions; b) Dissenting and deviant Sufis, such as the Haririyyah and Qalandariyyah; c) Common Sufis and reclusive ascetics.

کلیدواژه‌ها English

Sufis of Syria (al-Shām)
Ayyubid Era
history of Sufism
seclusion (ʿUzlat-guzīnī)
ابن‌ابی‌اصیبعه، احمد بن قاسم. [بی‌تا]. عیون الانباء فی طبقات الاطباء. تحقیق: نزار رضا. بیروت: دارالمکتبه الحیاه.
ابن‌بطوطه، محمد بن عبدالله. (1376 هـ.ش). رحله ابن‌بطوطه. ترجمه: محمدعلی موحد. چ 6. تهران: نشر آگه.
ابن‌تغری بردی، جمال‌الدین یوسف. [بی‌تا]. النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره. مصر: وزراه الثقاقه و الارشاد القومی، دارالکتب.
ابن‌حجر عسقلانی، ابوالفضل احمد بن علی. (1390هـ). لسان المیزان. چ 2. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
ابن‌خلکان، ابوالعباس شمس‌الدین احمد. (1994 م). وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان. تحقیق: احسان عباس. بیروت: دارصادر.
ابن‌شاکر کتبی، محمد. (1974 م). فوات الوفیات. تحقیق: احسان عباس. بیروت: دارصادر.
ابن‌عدیم، کمال‌الدین ابی‌القاسم. [بی‌تا]. بُغْیَهَ الطَّلَب فی تاریخ الحلب. تحقیق: سهیل ذکار. بیروت: دارالفکر.
ابن‌عربی، محمد بن علی. (1420 هـ). الفتوحات المکیه. تصحیح: احمد شمس‌الدین. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌عماد حنبلی، شهاب‌الدین ابی‌الفلاح. (1412 هـ). شذرات الذهب فی اخبار من ذهب. تحقیق: عبدالقادر الارناووط و محمود الارناووط. بیروت: دارابن‌کثیر.
ابن‌فوطی شیبانی، کمال‌الدین ابوالفضل. (1416 هـ). مجمع الآداب فی معجم الالقاب. تحقیق: محمد الکاظم.
ابن‌قطلوبغا، ابوالفداء زین‌الدین. ( 1413 هـ). تاج التراجم. تحقیق: محمد خیر رمضان شریف. دمشق: دارالقلم.
ابن‌کثیر، ابوالفداء الحافظ. (1412 هـ). البدایه و النهایه. بیروت: مکتبه المعارف.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414 هـ). لسان العرب. تحشیه: الیازجی. بیروت: دارصادر.
ابن‌ناصرالدین، محمد بن عبدالله. (1993 م). توضیح المشتبه فی ضبط اسماءالرواه و انسابهم والقابهم وکناهم. تحقیق: محمد نعیم العرقسوسی. بیروت: مؤسسه الرساله.
ابن‌واصل، محمد بن سالم. (1383 هـ.ش). تاریخ ایوبیان [مفرج الکروب فی تاریخ بنی ایوب]. چ 1. ترجمه: پرویز اتابکی. تهران: علمی و فرهنگی.
ابی‌شامه، شهاب‌الدین محمد. (1418 هـ). الروضتین فی اخبار الدولتین النوریه والصلاحیه. تحقیق: ابراهیم زیبق. بیروت: مؤسسه الرساله.
ابی‌شامه، شهاب‌الدین محمد. (1974 م). تراجم رجال القرنین السادس والسابع (ذیل علی الروضتین). چ 2، تحقیق: اسد عزه عطارالحسینی. بیروت: دارالجیل.
استرآبادی، محمدقاسم. (1394 هـ.ش). تاریخ فرشته. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
تهران: سازمان چاپ وانتشارات وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی.
الدبیثی، محمد بن سعید. (1371 هـ). المختصر المحتاج الیه من تاریخ الحافظ بن عبدالله. تحقیق: مصطفی جواد. بغداد: مطبعه المعارف.
دلجی، احمد بن علی. (1322 هـ). الفلاکه والمفلوکون. مصر: مطبعة الشعب.
ذهبی، شمس‌الدین ابوعبدالله.  (1405 هـ). سیر اعلام النبلاء. چ 3. بیروت: مؤسسه الرساله.
ذهبی، شمس‌الدین ابوعبدالله. (2003 م). تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام. تحقیق: بشار عواد معروف. [بی‌جا]: دارالغرب الاسلامی.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1379 هـ.ش). جستجو در تصوف ایران. چ 6. تهران: امیرکبیر.
زعرور، ابراهیم. (1411 هـ). الحیاة الاجتماعیه فی بلاد الشام فی العصرین الایوبی والمملوکی. رساله الدکتوراه. سوریه: جامعه الدمشق.
سبط ابن‌جوزی، شمس‌الدین. (1434 هـ). مرآة الزمان فی تواریخ الاعیان. تحقیق: ابراهیم زیبق. دمشق: دارالرساله العالمیه.
سبکی، تاج‌الدین عبدالوهاب. (1407 هـ). مُعیدالنِّعم ومُبید النِّقَم. بیروت: مؤسسه الکتاب الثقافیه.
سَراج طوسی، ابونصر. (1380 هـ). اللُّمع. تحقیق: عبدالحلیم محمود و طه عبدالباقی سرور. مصر و بغداد: دارالکتب الحدیثه و مکتبه المثنی.
سهروردی، شهاب‌الدین ابوحفص عمر بن محمد. (1392 هـ.ش). عوارف المعارف. ترجمه: ابومنصور بن عبدالمؤمن اصفهانی. به اهتمام قاسم انصاری. چ 5. تهران: علمی و فرهنگی.
شیرازی، ابوالقاسم جنید. (1328 هـ.ش). شد الازار فی حظ الاوزار عن زوارالمزار. تصحیح: محمد قزوینی و عباس اقبال. تهران: چاپخانه مجلس.
شیزری، عبدالرحمان. [بی‌تا]. نهایة الرتبه فی طلب الحسبه. تحقیق: محمدحسن اسماعیل و احمد فرید المزیدی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
صفدی، صلاح‌الدین خلیل بن ایبک. (1420 هـ). الوافی بالوفیات. تحقیق: احمد الارناووط و ترکی مصطفی. بیروت: داراحیاء التراث.
صیادی، ابوالهدی محمد. (1325 هـ). طریقة الرفاعیه. مصر: مطبعه السعاده.
عمادالدین اصفهانی، ابوحامد محمد. (1384 هـ). خریدة القصر و جریدة العصر. تحقیق: محمد بهجه الاثری. [بی‌جا]: مطبوعات المجمع العلمی العراقی.
العینی، بدرالدین محمود. (1431 هـ). عِقْدُ الجُمان فی تاریخ اهل الزمان. تحقیق: محمود رزق محمود. قاهره: مطبعه دارالکتب و الوثائق القومیه.
فارسی، خطیب. (1362 هـ.ش). قلندرنامه یا سیرت جمال‌الدین ساوجی. تصحیح: حمید زرین‌کوب. تهران: نشر توس.
قفطی، جمال‌الدین ابوالحسن. (1406 هـ). انباه الرواه علی انباه النحاه. تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم. قاهره و بیروت: دارالفکر العربی و مؤسسه الکتب الثقه.
کرمانی، اوحدالدین. (1347 هـ.ش). مناقب. تصحیح: بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: بنگاه ترجمه ونشر کتاب.
کیایی‌نژاد، زین‌الدین. (1366 هـ.ش). سیر عرفان در اسلام. تهران: اشراقی.
مستوفی، حمدالله. (1364 هـ.ش). تاریخ گزیده. تصحیح: عبدالحسین نوایی. تهران: امیرکبیر.
مقریزی، احمد بن علی تقی‌الدین. (1418 هـ). المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الآثار. بیروت: داراالکتب العلمیه.
المکی، ابوطالب. ( 1426 هـ). قوت القلوب فی معامله المحبوب و وصف طریق المرید الی مقام التوحید. چ 2، تحقیق: عاصم ابراهیم الکیالی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
المنذری، زکی‌الدین محمد. (1405 هـ). التکمله لوفیات النقله. تحقیق: بشار عواد معروف. چ 3. بیروت: المؤسسه الرساله.
Karamustafa, A.(1994)Gods unruly friends: Dervish groups in the Islamic later  middle period 1200-1550, Salt lake city, university of Utah press.