پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

جایگاه متعالی حضرت زهرا (سلام الله علیها) در اندیشه عطار نیشابوری و تاثیر آن بر تقریب مذاهب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف دانشکده الهیات، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
10.22034/jid.2025.489691.2533
چکیده
عطار نیشابوری به عنوان یکی از چهره های برجسته‌ی حکمت و معنویتِ مذهب تسنن، واجد جایگاهی محوری و موثری‌ست که حسن قضاوت وی در خصوص رهبران فِرق دیگر می‌تواند، نقش تقریب‌گرایانه بین مذاهب را ایفا کند. از این رو مقاله حاضر کوشیده است تا دیدگاه‌های عطار نیشابوری را در خصوص حضرت زهراس پس از توصیف و گزارش، با روشی تحلیلی، تجزیه و تبیین نماید. عطار در چندین بخش از دیوان خود با طرح ابعاد مختلف زیست فاطمی، ایشان را خاتون جنت می‌نامند، بانویی که به شدت مورد احترام و تاسی خلفای عصر نبوی ص بوده است. عطار نیشابوری از جمله حکیمانی ست که در عین تلبس به مذهب تسنن، با توجه ابیات متنوع و متعددش از شیفتگان بی بدیل حضرات معصومین ع، خصوصا حضرت زهرا س به شمار می‌آید. از جمله بسامدهای مهم بیان این نوشتار توجه بدین نکته است که حضرات معصومین ع با نگاهی فرامذهبی و حتی فرادینی، بایستی مورد احترام و تاسی هر انسان معنویت و عدالت‌خواهی قرار گیرند، موضعی که بی نهایت در جهت کاهش تنش‌های بین مذاهب، مفید به فایده خواهد بود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analytical Exploration of the Exalted Status of Lady Fāṭima (AS) in the Intellectual System of ʿAṭṭār of Nīshāpūr and Its Impact on Interfaith Reconciliation

نویسنده English

mohammad shirvany
Assistant Professor, Department of Religious Studies, Faculty of Theology, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
چکیده English

This research aims to provide an analytical re-reading of the position of Lady Fāṭima (AS) within the intellectual and aesthetic system of ʿAṭṭār of Nīshāpūr and to elucidate its function in the discourse of “interfaith reconciliation”. ʿAṭṭār portrays Lady Fatima (AS) not merely as a historical figure, but as the “Lady of Paradise” and a general model of ethics and spiritual practice; a model that emphasizes simplicity, moderation, human dignity, and the primacy of meaning over form, thereby reducing the boundaries of sectarian identities. The central question of the article is how ʿAṭṭār, despite belonging to the Sunni school of thought, creates a sublime and trans-sectarian image of Lady Fatima (AS) in his poetic and wisdom narratives that has the potential to reduce sectarian tensions and strengthen Islamic convergence. The research method is qualitative content analysis with a hermeneutical approach; that is, relevant narratives and verses in ʿAṭṭār's works (including accounts related to the Lady Fatimah's dowry, Ḥadīth al-Kisāʾ [the Hadith of the Cloak], and the Lady Fāṭima's Tasbīḥ [glorification litany]) are extracted, coded, and interpreted in relation to key components of spirituality, frugality, justice, and a balanced lifestyle. The findings demonstrate that the innovation of the article lies in linking a literary-mystical reading of ʿAṭṭār with contemporary interfaith reconciliation literature; in such a way that it is shown how ʿAṭṭār’s formulation of Lady Fatima’s status can provide a theoretical basis for interfaith dialogue and social synergy in the Islamic world. Based on these results, the article concludes that re-examining ʿAṭṭār’s intellectual system has the potential to offer a normative model for religious convergence and tolerance.

کلیدواژه‌ها English

Lady Fāṭima (AS)
ʿAṭṭār of Nīshāpūr
Interfaith Reconciliation
Islamic Mysticism
Shiʿism and Sunnism
Islamic Unity
قرآن کریم.
نهج ‌البلاغه.
رضایی، فضل‌الله؛ هاتفی، غلامرضا (۱۳۹۷)، «سیما و سیرۀ حضرت علی و اهل‌بیت؟عهم؟ در تذکرة ‌الاولیاء عطار نیشابوری»، پژوهشنامۀ علوی، ش17، ص1-16.
سعدی، مشرف‌الدین (۱۳۷۸)، کلیات سعدی، تهران: انتشارات قلم.
شوشتری، نورالله بن شریف‌الدین (۱۳۷۷)، مجالس المؤمنین، تهران: اسلامیه.
صفوی، سلمان (۱۳۹۴)، «تجلی حضرت زهرا؟عها؟ در تصوف و عرفان»، فصلنامۀ عرفان اسلامی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
https://www.asriran.com/fa/news/390707.
طاووس، علی بن موسی (۱۳۹۰)، الدروع الواقیة، قم: انتشارات اسلامی.
عطار نیشابوری، فریدالدین (۱۳۵۴)، مصیبت‌نامه. تهران: کتابخانۀ مرکزی.
عطار نیشابوری، فریدالدین (۱۳۵۵)، الهی‌نامه، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
عطار نیشابوری، فریدالدین (۱۳۸۴)، دیوان عطار، به‌تصحیح تقی تفضلی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
عطار نیشابوری، فریدالدین (۱۹۰۵)، تذکرة‌ الأولیاء، به‌کوششِ رینولد آلین نیکلسون، لیدن: مطبعه لیدن.
عطار نیشابوری، فریدالدین (۲۰۰۶)، منطق ‌الطیر، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (۱۳۵۳)، شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدین عطار نیشابوری، تهران: کتابفروشی دهخدا.
کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۷۶)، اصول کافی، قم: انتشارات قائمیه.
مجلسی، محمدباقر (۱۳۶۷)، بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ملکیان، مصطفی (۱۳۸۹)، فلسفۀ اخلاق، تهران: نشر طرح نو.
مولوی، جلال‌الدین محمد (۱۳۸۶)، مثنوی معنوی، تهران: نشر نی.
نفیسی، سعید (۱۳۸۴)، زندگینامۀ عطار، تهران: انتشارات اقبال.