پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

بررسی تطبیقی صفات خبری خداووند از نگاه محدثان امامیه و سلفیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدرضا دفتری 1
کاوس روحی برندق 2
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.22034/jid.2026.559486.2624
چکیده
صفات خبریه خدا همانند: قدم، إتیان، إسراء و نزول، که در قرآن و روایات بر جنبه‌های حرکتی و حضوری خداوند دلالت دارند، از مسائل محوری کلام اسلامی‌اند؛ صفاتی ظاهری که گاه به تشبیه مکانی می‌انجامد. براین پایه، سلفیه بر اثبات ظاهری بدون کیفیت پافشاری می‌کند و امامیه بر تنزیه مطلق و وحدت با ذات تأکید دارد. ضرورت تحقیق از شبهات کلامی اتکا به ظاهر این صفات برمی‌خیزد؛ جایی که اثبات بلا کیف ممکن است به تجسیم منجر شود. از این‏رو، توجه به خلأ مطالعات جامع روایی و شرح‎الحدیثی، تحلیل تطبیقی انقادی دیدگاه شارحان حدیث، موجب ارائه نگاهی صحیح در مورد صفات خبریه می‏گردد. به همین علت، تحقیق حاضر با روش تطبیقی-انتقادی نخست ضمن بررسی مختصر لغوی و تفسیری این صفات، به بررسی و نقد دیدگاه شارحان حدیث سلفیه و امامیه درباره روایات حاکی از صفات محلّ بحث می‏پردازد. نتایج نشان می‏دهد که سلفیه صفات را حقیقی و ظاهری اثبات می‌کند حال آن‏که شارحان حدیث امامیه صفات مذکور را با حفظ معنای ظاهری تأویل می‏کنند. نتایج نشان می‏دهد ظاهرگرایی سلفیه درباره صفات مورد بحث موجب تشبیه و تجسیم خدا گردیده اما نگاه امامیه سازگاری بیشتر با محکمات قرآنی، روایات معصومان و تنزیه عقلی خدا از شبهات کلامی را در پی دارد.
کلیدواژه‌ها
صفات خبریه
شارحان حدیث
سلفیه
امامیه
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative-Critical Analysis of the Concepts of Qadm (Preceding), Itiyān (Coming), Isrā’ (Night Journey), and Nuzūl (Descent) as Attributes of God in the View of Salafī and Imāmī Hadith Commentators

نویسندگان English

Mohammadreza Daftari 1
Kavos Roohi Barandagh 2
1 Ph.D. Candidate in Quran and Hadith Sciences, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
2 Kavus Ruhi Barandagh, Associate Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده English

The theological attributes (Ṣifāt Khabariyyah) of God, such as qadm (preceding), itiyān (coming), isrā’ (night journey), and nuzūl (descent)—which in the Qur'an and traditions indicate aspects of movement and presence pertaining to God—are among the central issues of Islamic theology. These apparent attributes sometimes lead to spatial anthropomorphism. On this basis, the Salafī school insists on affirming their external meaning bi-lā kayf (without asking how), whereas the Imāmī school emphasizes absolute divine transcendence (tanzīh) and the unity of these attributes with the divine essence. The necessity of investigating theological ambiguities arises from adhering to the literal sense of these attributes, where affirmation without modality may lead to corporealism (tajsīm). Therefore, addressing the gap in comprehensive tradition-based (ḥadīth) and commentary-based studies, a comparative-critical analysis of the views of hadith commentators yields a correct understanding of these theological attributes. Hence, using a comparative-critical method, this study first provides a brief lexical and exegetical examination of these attributes, then analyzes and critiques the perspectives of both Salafī and Imāmī hadith commentators regarding the traditions that indicate these attributes. The results show that the Salafīs affirm these attributes as real and literal. In contrast, Imāmī hadith commentators interpret (ta’wīl) the aforementioned attributes while preserving their outward meaning. The findings indicate that Salafī literalism concerning these attributes leads to anthropomorphism (tashbīh) and corporealism (tajsīm) of God, whereas the Imāmī perspective is more consistent with the clear (muḥkamāt) verses of the Qur'an, the traditions of the Infallibles (Ahl al-Bayt), and the rational transcendence of God from theological ambiguities.

کلیدواژه‌ها English

Theological Attributes (Ṣifāt Khabariyyah)
Hadith Commentators
Salafism
Imāmism
ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (1425ق) (الف)، شرح العقیدة الإصفهانیة، بیروت: دار الکتب العصریة.
ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (1425ق) (ب)، مجموع الفتاوی، المدینة المنورة: وزارة الشؤون الإسلامیة.
ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (1427ق)، بیان تلبیس الجهمیة فی تأسیس بدعهم الکلامیة، ریاض: عالم الکتب.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی (بی‏تا)، کشف المشکل من حدیث الصحیحین، تحقیق: علی البواب، ریاض: دار الوطن.
ابن‌حجر، احمد بن علی (1379ق)، فتح الباری بشرح صحیح البخاری، تحقیق: محمد عبدالباقی، بیروت: دار المعرفة.
ابن‌درید، محمد بن حسن (1988م)، جمهرة اللغة، بیروت: دار العلم للملایین.
ابن‌عثیمین، محمد (1423ق)، تفسیر القرآن الکریم، ریاض: دار الثریا.
ابن‌عثیمین، محمد (1424ق)، شرح الأربعین النوویة، بی‏جا: دار الثریا للنشر.
ابن‌عربی، محمد بن عبداللّه (1428ق)، المسالک فی شرح موطأ مالک، تحقیق: یوسف القرضاوی، بی‎جا: دار الغرب الإسلامی.
ابن‌عربی، محمد بن علی (بی‏تا)، رد المتشابه إلی المحکم من الآیات القرآنیة والأحادیث الشریفة، تحقیق: عبدالرحمن محمود، قاهرة: عالم الفکر.
ابن‌فارس، احمد (1404ق)، معجم مقاییس اللغة، تحقیق: عبدالسلام هارون، قم: مکتب الأعلام الإسلامی.
ابن‌فورک، محمد بن حسن (1985م)، مشکل الحدیث وبیانه، تحقیق: علی موسی، بیروت: عالم الکتب.
ابن‌قیم جوزیه، محمد بن ابی‏بکر (1416ق)، زاد المعاد فی هدی خیر العباد، تحقیق: شعیب الأرناؤوط و عبد القادر الأرناؤوط. بیروت: مؤسسة الرسالة.
ابن‌قیم جوزیه، محمد بن ابی‏بکر (1423ق)، إجتماع الجیوش الإسلامیة علی غزو المعطلة والجهمیة، تحقیق: ناصر العقل، ریاض: دار عالم الفوائد.
ابن‌قیم جوزیه، محمد بن ابی‏بکر (1424ق)، حادی الأرواح إلى بلاد الأفراح، تحقیق: بدر البدر، الریاض: دار عالم الفوائد.
ابن‌قیم جوزیه، محمد بن ابی‏بکر (1426ق)، مدارج السّالکین بین منازل إیاک نعبد وإیاک نستعین، تحقیق: ناصر عبدالکریم، ریاض: دار طیبة.
ابن‌ملقن، عمر بن علی (1429ق)، التوضیح لشرح الجامع الصحیح، تحقیق: جمعة فتحی، دمشق: دار النوادر.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق)، لسان العرب، چ 3، بیروت: دار صادر.
ازهری، محمد بن احمد (1421ق)، تهذیب اللغة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
اشعری، علی بن اسماعیل (1397)، الإبانة عن أصول الدیانة، تحقیق: فوقیة محمود. قاهرة: مکتبة الأنصار للنشر والتوزیع.
باقلانی، محمد بن طیّب ( 1413ق)، التمهید فی الردّ على الملحدة والمعطّلة، تحقیق: ر. ج. مَک‌کارتی، بیروت: دار المشرق.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1414ق)، الجامع الصحیح، تحقیق: مصطفی البغا، دمشق: دار ابن‌کثیر.
بغوی، حسین بن مسعود (1420ق)، معالم التنزیل، تحقیق: مهدی عبدالرزاق، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
بیضاوی، عبدالله بن عمر (1433ق)، تحفة الأبرار شرح مصابیح السّنة، کویت: وازرة الأوقاف و الشؤون الإسلامیة.
ثعلبی، احمد بن محمد (1422ق)، الکشف والبیان، تحقیق: محمد طاهر بن عاشور، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
حسینی، سعیدمعصوم؛ کامرانی، منیره‌السادات (1395)، «بررسی تطبیقی روایات ناظر به صفات خبری، بین صحیح بخاری و توحید شیخ صدوق»، الاهیات قرآنی، ش7، ص63-84.
خطابی، حمد بن محمد (1409ق)، أعلام الحدیث، تحقیق: محمد آل سعود، بی‎جا: جامعة أم القری.
دارقطنی، علی بن عمر (1402ق)، الصفات، تحقیق: عبداللّه الغنیمان، المدینة المنورة: بی‌نا.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق)، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دار القلم.
زمخشرى، محمود بن عمر (1407ق)، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل وعیون الأقاویل فی وجوه التأویل، تحقیق: حسین مصطفی، بیروت: دار الکتاب العربی.
سمرقندی، نصر بن محمد (1416ق)، بحر العلوم، تحقیق: عمر عمروی، بیروت: دار الفکر.
شبّر، عبداللّه (1410ق)، التفسیر، قم: مؤسسة دار الهجرة.
شمس، زینب؛ و دیگران (1403ش)، «گونه‎شناسی آراء صحابه دربارۀ معراج پیامبر؟ص؟»، پژوهشنامۀ نقد آراء تفسیری، ش2، ص77-104.
شیخ صدوق، محمد بن علی (1376ش)، الأمالی، تهران: نشر کتابچی.
شیخ صدوق، محمد بن علی (1398ق)، التوحید، تحقیق: هاشم حسینی، قم: انتشارات جامعۀ مدرسین.
شیخ صدوق، محمد بن علی (1403ق)، معانی الأخبار، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
شیخ طوسی، محمد بن حسن (بی‏تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: احمد عاملی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
طباطبایی، محمدحسین (1390ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: نشر اعلمی.
طبرسی، فضل بن حسن (1372ش)،  مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: هاشم رسولی محلاتی، تهران: نشر ناصرخسرو.
طبرى، محمد بن جریر (1412ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة.
عسکری، حسن بن عبداللّه (1400ق)، الفروق فی اللغة، بیروت: دار الآفاق الجدیدة.
عیاض بن موسی (1417ق)، الإیمان من إکمال المعلم بفوائد صحیح مسلم، تحقیق: حسین شواط، ریاض: دار الوطن.
فخر رازى، محمد بن عمر (1420ق)، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1409ق)، کتاب العین، تحقیق: مهدی المخزومی، قم: نشر هجرت.
فوزان، صالح (1430ق)، إعانة المستفید بشرح کتاب التوحید، ریاض: دار العاصمة.
فیروز آبادی، محمد بن یعقوب (1415ق)، القاموس المحیط، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول.
فیض کاشانى، ملامحسن (1406ق)، الوافی، اصفهان: کتابخانۀ امام امیرالمؤمنین علی؟ع؟.
قاری، علی (1422ق)، مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، بیروت: دار الفکر.
قرطبی، احمد بن عمر (1417ق)، المفهم لما أشکل من تلخیص کتاب مسلم، تحقیق: احمد السید، بیروت: دار ابن‌کثیر.
قزوینی، خلیل (1429ق)، الشّافی فی شرح الکافی، تحقیق: محمدحسین درایتی، قم: دارالحدیث.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافی، تحقیق: علی‎اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مالک بن انس (1406ق)، الموطأ، تحقیق: محمد عبدالباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مجلسی، محمدباقر (1403ق)، بحار الأنوار الجامعة لدرر الأخبار الأئمة الأطهار، بیروت: دار الوفاء.
مجلسی، محمدباقر (1404ق)، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
ملاصالح مازندرانی، محمد (1382ق)، شرح الکافی، تهران: المکتبة الإسلامیة.
ملاصدرا، محمد بن قوام (1383ش)، شرح أصول الکافی، تهران: نشر مطالعات و تحقیق فرهنگی.
ملاصدرا، محمد بن قوام (1401ق)، الأسفار الأربعة العقلیة، تحقیق: محمد شمس، بیروت: دار الفکر.
نووی، یحیی بن شرف (بی‏تا)، شرح صحیح مسلم، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
هاشمی نجف‌آبادی، سیدمصطفی؛ حیدری، مجید (1399)،  «بررسی صفات خبریۀ مجیء و اتیان از نگاه وهابیت و نقد آن»،  سراج منیر، ش39، ص117-134.