امیر فخرالدین یوسف صوفی و نقش وی در تحولات دوره ایوبیان در شام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الاهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 استادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی، قزوین، ایران

3 دانشجوی دکتری تاریخ اسلام، دانشگاه مذاهب اسلامی، تهران، ایران

چکیده

امیر فخرالدین یوسف (582-647 ه.ق.) برآمده از خاندان شیخ‌الشیوخ صدرالدین محمد (543-617 ه.ق.) از خاندان‌های پرنفوذ صوفیه در شام و مصر در دوره حکومت ایوبیان (حک.: 567-648 ه.ق.) بود. وی نقش برجسته‌ای در تحولات سیاسی و نظامی دوره ملک کامل و فرزندانش، به‌ویژه ملک صالح نجم‌الدین ایوب داشت و پس از مرگ نجم‌الدین یک چند به نیابت سلطنت دست یافت. در این نوشتار می‌کوشیم داده‌های تاریخی را بر اساس الگوی نمونه‌پژوهی درباره اقدامات سیاسی و نظامی امیر فخرالدین یوسف، توصیف و تبیین کنیم تا از این رهگذر جایگاه و نقش متصوفه به مثابه جریانی فعال در صحنه‌های سیاسی و حتی نظامی در دولت ایوبیان بیش از پیش معلوم شود. مهم‌ترین اقدامات امیر فخرالدین در امور سیاسی را می‌توان در سفارت‌های مختلف او از طرف ایوبیان به بغداد، مناطق گوناگون شام و سیسیل، و نقش میانجی‌گری وی در کاهش تنش‌ها و منازعات سیاسی خاندان ایوبی و منازعات خارجی با صلیبیان، خصوصاً روابط صمیمی با امپراتور فردریک دوم، دانست و در امور نظامی در مقام فرمانده و امیر سپاه در جنگ‌های صلیبی، خصوصاً جنگ هفتم و نیابت سلطنت خاندان ایوبی خلاصه کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Amir Fakhr al-Din Yusof Sufi and His Role in the Developments of the Ayyubid Period in the Levant

نویسندگان [English]

  • Ahmad badkoubeh 1
  • Mohammadjavad SHams 2
  • Abbasali Mohebbifar 3
1 Associate Professor, Department of History and Civilization of Islamic Nations, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Philosophy and Wisdom, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran
3 PhD Student in Islamic History, University of Islamic Denominations, Tehran, Iran
چکیده [English]

Amir Fakhr al-Din Yusof (582-647 AH) descended from the family of Great Sheikh Sadr al-Din Mohammad (543-617 AH), one of the most influential Sufi families in the Levant and Egypt during the Ayyubid period (r. 567-648 AH). He played a prominent role in the political and military developments during the reign of Malek Kamel and his sons, especially King Saleh Najm al-Din Ayyub, and after Najm al-Din's death he became the viceroy for a while. In this article, based on a sample research model, we try to describe and explain the historical data on the political and military actions of Amir Fakhr al-Din Yusof, so that the position and role of the Sufis as an active current in the political and even military arenas in the Ayyubid government becomes clearer. The most important actions of Amir Fakhr al-Din in political affairs can be seen in his various missions on behalf of the Ayyubids to Baghdad, different regions of Syria and Sicily, and in his mediating role in reducing political tensions and conflicts in the Ayyubid dynasty and foreign conflicts with the Crusaders, especially close relations with Emperor Frederick II. In addition, being the commander in the Crusades, especially the Seventh War and the viceroy of the Ayyubid dynasty can be mentioned as his most important positions in military affairs.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ayyubids
  • Fakhr al-Din Yusof
  • Sufism
  • crusades
  • Frederick II
  • Levant
ابن ابی اصیبعه، احمد بن قاسم (بی‌تا). عیون الانباء فی طبقات الاطباء، تحقیق: نزار رضا، بیروت: دار المکتبة الحیاة.
ابن الملقن، ابی حفص عمر بن علی (1417/1997). العقد المُذهب فی طبقات حمله المذهب، تحقیق: ایمن نصر الازهری و سید مهنّی، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی.
ابن ایاس، محمد بن احمد (1404/1984). بدائع الزهور فی وقائع الدهور، تحقیق: محمد مصطفی، مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
ابن ایبک الدواداری، ابی بکر بن عبد الله (1391/1972). کنز الدرر و جامع الغُرر، تحقیق: عبد الفتاح عاشور، قاهره: بی‌نا.
ابن تغری بردی، جمال الدین یوسف (بی‌تا). النجوم الزاهرة فی ملوک مصر والقاهرة، مصر: وزارة الثقاقة والارشاد القومی، دار الکتب.
ابن دقماق، صارم الدین ابراهیم بن محمد (1420/1999). نزهة الانام فی تاریخ الاسلام، تحقیق: سمیر طیارة، صیدا- بیروت: المکتبة العصریة، الطبعة الاولی.
ابن دقماق، صارم الدین ابراهیم بن محمد (بی‌تا). الجوهر الثمین فی سیر الخلفاء والملوک والسلاطین، تحقیق: سعید عبد الفتاح عاشور، بی‌جا: جامعة الام القری.
ابن سباط الغربی، حمزه بن احمد (1413/1993). صدق الاخبار تاریخ ابن سباط، تحقیق: عبد السلام تدمری، طرابلس: جروس برس، الطبعة الاولی.
ابن شداد، عز الدین محمد بن علی (1962). الاعلاق الخطیرة فی ذکر امراء الشام والجزیرة، تحقیق: سامی الدهان، دمشق: المعهد الفرنس للدراسات العربیة.
ابن طقطقی، محمد بن علی (1389). تاریخ فخری در آداب ملک‌داری و دولت‌های اسلامی، ترجمه: محمد وحید گلپایگانی، تهران: علمی و فرهنگی، چاپ پنجم.
ابن عماد حنبلی، شهاب الدین ابی الفلاح (1412/1991). شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، تحقیق: عبد القادر الارناؤوط و محمود الارناؤوط، دمشق و بیروت: دار ابن کثیر، الطبعة الاولی.
ابن عمید، مکین جرجس (بی‌تا). اخبار الایوبیین، بی‌جا: مکتبة الثقافة الدینیة.
ابن فوطی شیبانی، کمال الدین ابو الفضل (1416). مجمع الآداب فی معجم الالقاب، تحقیق: محمد الکاظم، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول.
ابن فوطی شیبانی، کمال الدین ابو الفضل (1424/2003). الحوادث الجامعة والتجارب النافعة فی المائة السابعة، تحقیق: مهدی نجم، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی.
ابن قطلوبغا، ابو الفداء زین الدین (1413/1992). تاج التراجم، تحقیق: محمد خیر رمضان شریف، دمشق: دار القلم، الطبعة الاولی.
ابن کثیر، ابو الفداء الحافظ (1412/1991). البدایة والنهایة، بیروت: مکتبة المعارف.
ابن نظیف حموی، ابی الفضائل محمد (1401/1981). التاریخ المنصوری، تحقیق: ابوالعید دودو، دمشق: مطبعة الحجاز.
ابن واصل، محمد بن سالم (1383). تاریخ ایوبیان: مفرج الکروب فی تاریخ بنی ایوب، ترجمه: پرویز اتابکی، تهران: علمی و فرهنگی، چاپ اول.
ابو الفداء، عماد الدین اسماعیل بن علی (بی‌تا). المختصر فی اخبار البشر، بی‌جا: المطبعة الحسینیة المصریة، الطبعة الاولی.
ابو زهره، محمد (1415/1995). العلاقات الدولیة فی الاسلام، قاهره: دار الفکر العربی.
ابی شامه، شهاب الدین محمد (1418/1997). الروضتین فی اخبار الدولتین النوریة والصلاحیة، تحقیق: ابراهیم زیبق، بیروت: مؤسسة الرسالة، الطبعة الاولی.
ابی شامه، شهاب الدین محمد (1974). تراجم رجال القرنین السادس والسابع (ذیل علی الروضتین)، تحقیق: اسد عزة عطار الحسینی، بیروت: دار الجیل، الطبعة الثانیة.
باریس، متی (1422/2001). التاریخ الکبیر، تحقیق و ترجمه: سهیل زکار، دمشق: بی‌نا.
بالار، میشل (1392). جنگ‌های صلیبی و شرق لاتینی، ترجمه: عبدالله ناصری، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ اول.
بنداری، فتح بن علی (1979). سنا البرق الشامی، تحقیق: فتحیة النبراوی، قاهره: مکتبة الخانجی.
الدویهی، استفان (1900). تاریخ الازمنة، تحقیق: بطرس فهد، بی‌جا: دار لحد خاطر.
ذهبی، شمس الدین ابو عبد الله (1405/1985). سیر اعلام النبلاء، تحقیق: مجموعة من المحققین باشراف الشیخ شعیب الارناؤوط، بی‌جا: مؤسسة الرسالة، الطبعة الثالثة.
ذهبی، شمس الدین ابو عبد الله (2003). تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر والاعلام، تحقیق: بشار عواد معروف، بی‌جا: دار الغرب الاسلامی، الطبعة الاولی.
رانسیمان، استیون (1380). تاریخ جنگ‌های صلیبی، ترجمه: منوچهر کاشف، تهران: علمی و فرهنگی، چاپ چهارم.
سالم یونس، محمد المولی (2009). «دور الممالیک فی انهاء الحکم الایوبی فی مصر»، مجلة ابحاث کلیة التربیة الاساسیة، المجلة 9، العدد 3، ص438-414.
سبط ابن جوزی، شمس الدین ابی المظفر یوسف بن قزاوغلی (1434/2013). مرآة الزمان فی تواریخ الاعیان، تحقیق: ابراهیم زیبق، دمشق: دار الرسالة العالمیة، الطبعة الاولی.
سبکی، تاج الدین عبد الوهاب (1413). طبقات الشافعیة الکبری، تحقیق: محمود محمد الطناحی و عبد الفتاح محمد الحلو، بی‌جا: دار هجر للطباعة والنشر والتوزیع، الطبعة الثانیة.
سمعانی، عبد الکریم بن محمد (1395/1975). التحبیر فی المعجم الکبیر، تحقیق: منیرة ناجی سالم، بغداد: بی‌نا.
السهلی، عبد الله دجین (1426/2005). الطرق الصوفیة: نشأتها و عقائدها و آثارها، ریاض: دار الکنوز اشبیلیة، الطبعة الاولی.
صفدی، الحسن بن ابی محمد (1424/2003). نزهة المالک والمملوک فی مختصر سیرة من ولی مصر من الملوک، تحقیق: عمر عبد السلام تدمری، بیروت: المکتبة العصریة، الطبعة الاولی.
صفدی، صلاح الدین خلیل بن ایبک (1420/2000). الوافی بالوفیات، تحقیق: احمد الارناؤوط و ترکی مصطفی، بیروت: دار احیاء التراث.
صیدم، فرید وحید (1432/2010). جهاد السلطان الصالح نجم الدین ایوب و جهوده فی توحید مصر والشام (638 -647 ه.ق./1240-1249 م.) رسالة ماجستیر، جامعة غزة.
طقوش، محمد سهیل (1380). دولت ایوبیان، ترجمه: عبدالله ناصری طاهری، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، چاپ اول.
طقوش، محمد سهیل (1432/2011). تاریخ الحروب الصلیبیة: حروب الفرنجة فی المشرق، بیروت: دار النفائس، الطبعة الاولی.
عاشور، سعید عبد الفتاح (1963). «الامپراطور فردریک الثانی والشرق العربی»، المجلة التاریخیة المصریة، المجلد الحادی العشر، ص195-214.
عاشور، سعید عبد الفتاح (بی‌تا). مصر والشام فی عصر الایوبین والممالیک، بیروت: دار النهضة العربیة.
عاشور، فاید حماد محمد (بی‌تا). الجهاد الاسلامی ضد الصلیبیین فی العصر الایوبی، قاهره: دار الاعتصام.
عبادی جمیل، سعید؛ نظری، نجمه (1393). «تساهل صوفیانه و کلام اشعری»، در: عرفانیات در ادب فارسی، ج6، ش21، ص141-154.
العبادی، احمد المختار (1992). التاریخ الایوبی والمملوکی، اسکندریه: مؤسسة الشباب الجامعة.
العینی، بدر الدین محمود (1431/2010). عقد الجمان فی تاریخ اهل الزمان، تحقیق: محمود رزق محمود، قاهره: مطبعة دار الکتب والوثائق القومیة.
غسانی، الملک الاشرف (1395/1975). العسجد المسبوک والجواهر الملوک فی طبقات الخلفاء والملوک، تحقیق: شاکر محمود عبد المنعم، بیروت و بغداد: دار التراث الاسلامیة، دار البیان.
الفاسی المکّی، تقی الدین محمد (1998). العقد الثمین فی تاریخ البلد الامین، تحقیق: محمد عبد القادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی.
فوزی، خالد الطواحیة (2012). «الاقطاع العسکری فی بلاد الشام فی العصر الایوبی (570-648 ه.ق./1174-1250 م.)»، المجلة الاردنیة للتاریخ والآثار، المجلد 6، العدد 3، ص1-32.
قلقشندی، ابی العباس احمد (1335/1915). صبح الاعشی فی صناعة الانشاء، قاهره: دار الکتب السلطانیة.
قلقشندی، ابی العباس احمد (1985). مآثر الاناقة فی معالم الخلافة، تحقیق: عبد الستار احمد فراج، کویت: مطبعة حکومة الکویت، الطبعة الثانیة.
کتبی، محمد بن شاکر (1974). فوات الوفیات، تحقیق: احسان عباس، بیروت: دار صادر، الطبعة الاولی.
مطوی، محمد العروسی (1982). الحروب الصلیبیة فی المشرق والمغرب، تونس: دار الغرب الاسلامی، المطبعة الثانیة.
معصوم‌علی‌شاه، محمدمعصوم (بی‌تا). طرائق الحقائق، تصحیح: محمدجعفر محجوب، تهران: کتاب‌خانه سنایی.
مقریزی، احمد بن علی تقی الدین (1418). المواعظ والاعتبار بذکر الخطط والآثار، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی.
مقریزی، احمد بن علی تقی الدین (1997). السلوک لمعرفة دول الملوک، تحقیق: محمد عبد القادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة.
مقریزی، احمد بن علی تقی الدین (1995). درر العقود الفریدة فی تراجم الاعیان المفیدة، تحقیق: عدنان درویش و محمد المصری، دمشق: منشورات وزارة الثقافة.
منذری، زکی الدین محمد (1405/1984). التکملة لوفیات النقلة، تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت: المؤسسة الرسالة، الطبعة الثالثة.
نویری، شهاب الدین احمد (1424/2004). نهایة الارب فی فنون الادب، تحقیق: نجیب مصطفی فواز و حکمت کشلی فواز، بیروت: دار الکتب العلمیة.
یاقوت حموی، شهاب الدین ابو عبد الله (1997). معجم البلدان، بیروت: دار الصادر، الطبعة الثانیة.
یونینی، شیخ قطب الدین (1374/1954). ذیل مرآة الزمان، مطبعة المجلس دائرة المعارف العثمانیة، حیدر آباد دکن هند، الطبعة الاولی.
Gottschalk, H. L. (1979). “Awlād al-S̲h̲ayk̲h̲”, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Vol. 1, Leiden: E. J. Brill.
Joinville, Jean (1980). The Memorise of the Lord of Joinville, London: University of Torento.
Petry, Carl F. (1993). The Cambridge History of Egypt, Vol. 1, United Kingdom: Cambridge