پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

رویکرد عاطفی ـ اعتقادی به اهل‌بیت (ع) به ویژه امام علی(ع) در نثر عرفانی فارسی (تا پایان قرن نهم هجری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حسین ربیعی مطلق 1
علی نوری 2
حبیب حاتمی کنکبود 3
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی (ادبیات عرفانی)، دانشگاه لرستان، لرستان، ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه لرستان، لرستان، ایران
3 استادیار گروه معارف دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه لرستان، لرستان، ایران
10.22034/jid.2023.310390.2276
چکیده
صوفیان مسلمان سنت خود را میراث اهل بیت(ع) بویژه امام علی(ع) می‌دانند و ایشان را به عنوان مشایخ اعظم و بانیان طریقت خویش می‌شمارند. با این حال چون تصوف در بستری غیر شیعی ظهور یافت و بالید، با مذهب اهل تسنن شناخته شده است. به نظر می‌رسد شناخت این دوگانگی در باور متصوفه -یعنی پایبندی به شریعت سنی و اصالت شیعی- موضوعی اساسی برای فهم اندیشۀ صوفیانه باشد؛ لذا، این تحقیق در پی پاسخگویی به دو مسئله است: نخست آن‌که رویکرد عاطفی-اعتقادی متصوفه به اهل بیت(ع) بویژه امام علی(ع) و گفتار ایشان در متون عرفانی فارسی تا پایان قرن نهم چگونه است؟ و دیگر آنکه گرایش و ارادت به اهل بیت(ع) در میان متصوفه چگونه بوده است؟ پژوهش حاضر که به روش تحلیلی-توصیفی و بر اساس مطالعات کتابخانه‌ای فراهم آمده است، اثبات می‌کند که تصوف، سیری تکاملی دارد که از مواجهۀ خنثی با معصوم(ع) و همسان‌پنداری امام(ع) با دیگران و سپس تفضیل اندک اهل بیت(ع) آغاز می‌شود و به‌تدریج به نقطۀ اوج ارادتمندی و مهرورزی به ایشان و نهایتا به تشیع می‌رسد.
کلیدواژه‌ها
عرفان و تصوف اسلامی
نثر عرفانی
اهل بیت(ع)
امام علی(ع)
تشیع
تسنن دوازده امامی
موضوعات

عنوان مقاله English

The Emotional and Doctrinal Approch to the Prophet’s Househod, Particularly Imam ʿAlī, in Persian Mystical Prose (Until the End of the Ninth Century AH)

نویسندگان English

Hosein Rabiei Motlaq 1
Ali Noori 2
Habib Hatami Kankabud 3
1 PhD student, Persian Language and Literature (Mystical Literature), University of Lorestan, Khorramabad, Iran
2 Associate professor, Department of Persian Language and Literature, University of Lorestan, Iran
3 Assistant professor, Department of Maʿarif, Faculty of Literature and Humanities, University of Lorestan, Khorramabad, Iran
چکیده English

Muslim Sufis consider their tradition as the heritage of the Ahl al-Bayt (AS), especially Imam Ali (AS), and consider them as the great shaykhs and founders of their way. Nevertheless, because Sufism emerged ang grows up in a non-Shiite context and, it has known as a Sunni religion. Recognition of this duality in the Sufi belief, that is adherence to Sunni Religion and Shiite originality, seems to be a fundamental issue for understanding the Sufi thought; Therefore, this research wants to answer two questions: First, what is the Sufi’s emotional-ideological approach to the Ahl al-Bayt (AS), especially Imam Ali (AS) and his speech in Persian mystical texts until the end of ninth century? And what is the tendency and devotion to the Ahl al-Bayt (AS) among the Sufis? The present study, which has been prepared in an analytical-descriptive approach and based on library studies, proves that Sufism has an evolutionary course that consists of a neutral encounter with the Innocents (AS) and the alikeness of Imams with others, and then a slight elaboration of the Ahl al-Bayt. (AS) begins and gradually reaches the peak of devotion and compassion to them and finally to Shiism.

کلیدواژه‌ها English

Islamic mysticism (Sufism)
Mystical prose
Ahl al-Bayt (AS)
Imam Ali)
Shiism
Sunnis of Twelve Imams

  1.  قرآن کریم

    1. 1. ابن‌حنبل، احمد بن محمد (1416ق)؛ مسند الإمام أحمد بن حنبل؛ چ اول، بیروت: مؤسسة الرسالة.
    2. ابن‌حیون، نعمان بن محمد مغربى (1409ق)؛ شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار علیهم السلام؛ چ اول، قم: جامعه مدرسین‏.
    3. اردستانى، پیرجمال‌الدین محمد (1371)؛ مرآت الافراد؛‏ تحقیق و تصحیح: حسین انیسى‌پور؛ چ اول، تهران: زوار.
    4. افلاکى، احمد بن اخى ناطور (1959 م)؛ مناقب العارفین؛ چ اول، آنکارا: [بى‌نا].
    5. جامی، عبدالرحمن (1388)؛ شواهد النبوه لتقویه یقین اهل الفتوه؛ استانبول: مکتبه الحقیقه.
    6. جعفریان، رسول (۱۳۸۷)؛ تاریخ تشیع در ایران؛ چ دوم، تهران: علم.
    7. خوارزمى، کمال‌الدین حسین (‏1384)؛ ینبوع الأسرار؛ تحقیق و تصحیح: مهدى درخشان؛‏ چ اول،‏ تهران‏: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى.‏
    8. خصیبى، حسین بن حمدان (1414 ق)؛ الهدایة الکبرى؛ بیروت: البلاغ.
    9. ربیعی مطلق، حسین، علی نوری و حبیب حاتمی‌کنکبود (۱۳۹۸)؛ «جایگاه امام علی (ع) و اثرپذیری از احادیث آن حضرت (ع) در رسائل و مصنفات کمال‌الدین عبدالرزاق کاشانی»؛ کاشان‌شناسی، دورۀ ۱۲. ش ۲.
    10. رمضان‌جماعت، پوراندخت و ناصر جدیدی (۱۳۹۹)؛ «عوامل مؤثر بر شکل‌گیری و گسترش تسنن دوازده‌امامی و تأثیر متقابل آن با تشیع در قرن نهم هجری»؛ شیعه‌شناسی، ش ۷۰.
    11. زرین‌کوب، عبدالحسین (1393)؛ جستجو در تصوف ایران؛ چ سیزدهم، تهران: امیرکبیر.
    12. سپهسالار، فریدون بن احمد (1378)؛ زندگینامۀ مولانا جلال‌الدین مولوى؛ تحقیق و تصحیح: سعید نفیسی؛ چ چهارم، تهران: اقبال.
    13. سمعانى، احمد (1384)؛ روح الأرواح فى شرح أسماء الملک الفتاح؛ تحقیق و تصحیح: نجیب مایل هروی؛ چ دوم، تهران: علمى و فرهنگى.
    14. سمنانى، علاء‌الدوله (1383)؛ مصنفات فارسى سمنانى؛ تحقیق و تصحیح: نجیب مایل هروی؛ چ دوم، تهران: علمى و فرهنگى.
    15. شوشتری، نور‌الله بن شریف‌ الدین (1377)؛ مجالس المؤمنین؛ تصحیح احمد عبد منافی؛ تهران: اسلامیه.
    16. شیرازى، روزبهان بقلى (1374)؛ شرح شطحیات؛ تحقیق و تصحیح: هانری کربن؛ چ سوم، تهران: طهورى.
    17. طباطبایى، سیدمحمدحسین (1387)؛ رسالت تشیع در دنیاى امروز؛ چ دوم، قم: بوستان کتاب.
    18. طبرسى، احمد بن على (1403 ق)؛ الإحتجاج على أهل اللجاج؛ چ اول، مشهد: مرتضی.
    19. غزالی، ابوحامد محمد (1386)؛ ترجمه احیاء علوم الدین؛ ترجمۀ: مؤیدالدین خوارزمى؛ تصحیح: حسین خدیوجم‏؛ چ ششم، تهران: علمى و فرهنگى.
    20. ــــــــــــــــــــ (1383)؛ کیمیاى سعادت؛ چ یازدهم، تهران: علمى و فرهنگى.
    21. فراهى هروى، معین‌‌الدین (ملامسکین) (1384)؛ تفسیر حدائق الحقائق؛ تحقیق و تصحیح: سیدجعفر سجادی؛ چ دوم، تهران: دانشگاه تهران.
    22. قادری، سیدعلی (1383)؛ خمینی روح‌الله: زندگینامه امام خمینی بر اساس اسناد و خاطرات و خیال؛ چ سوم، ت‍ه‍ران‌: م‍وس‍س‍ه‌ ت‍ن‍ظی‍م‌ و ن‍ش‍ر آث‍ار ام‍ام‌ خ‍م‍ی‍ن‍ی ‌(ره)‏‏.
    23. قدرت‌اللهی احسان و مرضیه درویشی (۱۳۹۵)؛ «گرایش‌های شیعی در تصوف علاء‌الدوله سمنانی»؛ شیعه‌شناسی، ش ۵۵.
    24. قرائتى، محسن (1388)؛ تفسیر نور؛ چ اول، تهران: مرکز فرهنگى درس‌هایى از قرآن‏.
    25. قشیرى، ابوالقاسم عبدالکریم (1374)؛ ترجمۀ رساله قشیریه؛ ترجمۀ: ابوعلى عثمانى؛ تحقیق و تصحیح: بدیع‌الزمان فروزانفر؛ چ چهارم، تهران: علمى و فرهنگى.
    26. قطب، عبدالله بن محیى (1384)؛ مکاتیب عبدالله قطب؛ چ اول، قم: قائم آل محمد.

    27 .قلانسى نسفى، عبدالله بن محمد بن ابى‌بکر (1385)؛ ارشاد در معرفت و وعظ و اخلاق؛ تحقیق و تصحیح: عارف نوشاهى؛. تهران: میراث مکتوب.‏

    1. کاشانى، عزالدین محمود بن على (1393)؛ مصباح الهدایة و مفتاح الکفایة؛ چ چهاردهم، تهران: هما.
    2. کاشفى سبزوارى، ملاحسین (1382)؛ روضة الشهداء؛ چ سوم‏، قم‏: نوید اسلام.‏
    3. ـــــــــــــــــــــــ (1350)؛ فتوت‌نامۀ سلطانی؛ به اهتمام: محمدجعفر محجوب؛ تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
    4. کراجکى، محمد بن على (1410 ق)؛ کنز الفوائد؛ چ اول، قم: دار الذخائر.
    5. مستملى بخارى، اسماعیل (1363)؛ شرح التعرف لمذهب التصوف؛ تصحیح: محمد روشن؛ چ اول، تهران‏: اساطیر.
    6. مطهرى، مرتضى ‏(1372)؛ مجموعه آثار استاد شهید مطهرى؛ چ هشتم، قم: صدرا.‏
    7. مکارم شیرازى، ناصر (1371)؛ تفسیر نمونه؛ چ دهم، تهران‏: دار الکتب الإسلامیة.
    8. میبدى، حسین بن معین‌الدین (1376)؛ شرح دیوان منسوب به امیر المؤمنین على بن ابى طالب (ع)؛ تحقیق و تصحیح: حسن رحمانى و سیدابراهیم اشک شیرین؛ چ اول، تهران: میراث مکتوب.
    9. میبدی رازی، ابوالفضل رشیدالدین (1371)؛ کشف الأسرار و عدة الأبرار؛ تصحیح: على‌اصغر حکمت، چ پنجم، تهران: امیرکبیر.
    10. نسفی، عزیزالدین (1352)؛ مقصد اقصى؛ تحقیق و تصحیح: حامد ربانى؛ چ اول، تهران: گنجینه.
    11. ـــــــــــــــــــ (1379)؛ بیان التنزیل؛ تحقیق و تصحیح: سیدعلى‌اصغر میرباقرى‌فرد؛ چ اول، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى.
    12. ــــــــــــــــــــ (1386 الف)؛ الإنسان الکامل؛ تحقیق و تصحیح: ماریژان موله؛ چ هشتم، تهران: طهورى.
    13. ــــــــــــــــــ (1386 ب)؛ کشف الحقائق؛ تحقیق و تصحیح: احمد مهدوی دامغانی؛ چ چهارم، تهران: علمى و فرهنگى.
    14. هجویرى، ابو الحسن على (1375)؛ کشف المحجوب؛ تحقیق و تصحیح: و. ژوکوفسکى و والنتین آلکسى یریچ‏؛ چ چهارم، تهران: طهورى.
    15. همدانى، عین‌القضات (1341)؛ تمهیدات؛ تحقیق و تصحیح: ع‍فی‍ف‌ ع‍س‍ی‍ران؛ چ اول، تهران: دانشگاه تهران.
    16. ــــــــــــــــــــــــ (1377)؛ نامه‌های عین‌القضات همدانی؛ ب‍ه‌ اه‍ت‍م‍ام:‌ ع‍ل‍ی‍ن‍ق‍ی‌ م‍ن‍زوی‌، عفن‍ی‍ف‌ ع‍س‍ی‍ران؛‌ چ اول، تهران: اساطیر.
    17. همدانی، سیدعلی (1370)؛ احوال و آثار میرسیدعلى همدانى (شش رساله)؛ تحقیق و تصحیح: محمد ریاض؛ چ دوم، پاکستان: مرکز تحقیقات فارسى ایران و پاکستان.