پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

راهکارهای غزالی برای برون‌رفت از تکفیر در کتاب فَیصَلُ التَّفرِقَةِ بَینَ الاسلامِ و الزَندَقَةِ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه مذاهب کلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 دانشجوی دکترای مذاهب اسلامی گرایش تقریب، دانشگاه ادیان مذاهب، قم، ایران
10.22034/jid.2024.434799.2470
چکیده
تکفیر مسلمانان مهم‌ترین معضل دینی و اجتماعی است که جامعه اسلامی از صدر اسلام تا کنون به آن مبتلا بوده است و بسیاری از عالمان کوشیده‌اند راهکارهایی برای خروج از این مشکل ارائه کنند. محمد غزالی عالم برجسته قرن پنجم نیز با نگارش کتاب فیصل التفرقه بین الاسلام و الزندقه در این مسیر گام گذاشته است. هدف این مقاله، تحلیل و روشن‌کردن ابعاد نظریه‌پردازی غزالی برای برون‌رفت از معضل تکفیر است. این نوشتار، به این پرسش اصلی می‌پردازد که ایده‌های غزالی برای حل مشکل تکفیر چیست؟ این مقاله با روش کتابخانه‌ای و با توصیف و تحلیل محتوای این کتاب، به دسته‌بندی و نقد ایده‌ها و راهکارهای غزالی و تأثیرگذاری آنها در بازداری از تکفیر می‌پردازد. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد غزالی در این کتاب با ارائه و تبیین قانون تأویل، به تبیین تفاوت مقام «اختلاف در دین» با «مخالفت با دین» می‌پردازد و اظهارنظرهای اجتهادی را که به تکذیب سخن پیامبر (ص) نمی‌انجامد، موجب تَعلُّق عنوان کفر نمی‌داند. بر این اساس غزالی اگرچه بعضی از مذاهب اسلامی را خطاکار یا بدعت‌گذار می‌داند، آنان را در دایره و حدود دین اسلام می‌داند و با تکفیر آنها مقابله می‌کند. البته غزالی در این کتاب بر موضع خود در برابر تکفیر فلاسفه تأکید می‌کند و سخنان آنان را تکذیب سخن پیامبر (ص) می‌داند. غزالی در ظاهر جایگاه عقل را مقدم بر نقل می‌داند و برای حفظ شأن حکم عقل، قانون تأویل را تبیین می‌کند؛ ولی او در جایگاه یک عالم منتسب به مکتب کلامی اشعری در ماده قیاس برهانی، نقل را اصالت می‌دهد و هر قیاسی را که این ماده نقلی در آن نباشد، غیربرهانی می‌داند. این موضوع مهم‌ترین عامل مواجهه تکفیری او با فلاسفه است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Al-Ghazālī’s Solutions to Avoid Excommunication in the Book Fayṣal al-Tafriqa bayn al-Islām wa-l-Zandaqa

نویسندگان English

Seyyed Mohammad Mahdi Hosseinpur 1
mahdi masaeli 2
1 Assistant Professor, Department of Theological Schools, University of Religions and Denominations, Qom, Iran.
2 PhD student, Islamic Denominations (Proximity), University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

Excommunication of Muslims has been a significant religious and social issue within the Islamic community from the early Islamic period to the present, prompting numerous scholars to seek solutions. One such scholar, Muḥammad al-Ghazālī, addressed this problem in his fifth-century AH work, Fayṣal al-tafriqa bayn al-Islam wa-l-zandaqa (The Distinction Between Islam and Unbelief). This article aims to analyze and clarify various aspects of al-Ghazālī’s proposed solutions to the issue of excommunication. The primary focus is on al-Ghazālī’s solutions and their effectiveness. Utilizing the bibliographical method, this article describes and analyzes al-Ghazālī’s book, classifying and critiquing his ideas and their impact on preventing excommunication. The findings indicate that al-Ghazālī distinguishes between "disagreement within religion" and "disagreement with religion" through his explanation of the law of interpretation. He argues that speculative or inferential statements that do not contradict the Prophet’s teachings do not equate to unbelief (kufr) or warrant excommunication. While al-Ghazālī considers certain Islamic denominations to be erroneous or heretical, he maintains that they remain within the bounds of Islam and should not be excommunicated. However, al-Ghazālī does advocate for the excommunication of philosophers, arguing that their ideas contradict the Prophet’s teachings. He appears to prioritize reason over textual evidence to safeguard the status of reason. As an Ashʿarite theologian, he values transmitted evidence in demonstrative proofs and regards syllogisms lacking such content as non-demonstrative, which is a key factor in his decision to excommunicate philosophers.
.

کلیدواژه‌ها English

excommunication (takfīr)
Muḥammad al-Ghazālī
Fayṣal al-tafriqa
unbelief
Islam
ابن‌رشد، محمد بن احمد [بی‌تا]؛ فصل المقال؛ بیروت: دار المعارف.
____________ (۱۹۹۳ م)؛ تهافت التهافت؛ بیروت: دار الفکر اللبنانی.
____________ (1998 م)؛ الکشف عن المناهج الادله؛ بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة.
ابن‌خلدون، ابوزید عبدالرحمن (1971 م)؛ تاریخ ابن‌خلدون؛ بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (1986 م)؛ منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة؛ تحقیق محمد رشاد سالم؛ ریاض: جامعة الامام محمد بن سعود الاسلامیة.
ابن‌خلکان، احمد بن محمد (1971 م)؛ وفیات الأعیان؛ بیروت: دار صادر.
امینی، عبدالحسین( ۱۴۱۶ق)؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب؛ قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة.
انصاری، حسن (1386 ش)؛ «پاره‌هایی درباره غزالی»؛ ( 1386.1.8 ش)؛ در:
 https://ansari.kateban.com/post/829
بَدَوی، عبدالرحمن (1997 م)؛ مؤلفات الغزالی؛ کویت: وکالة.
حداد عادل، غلامعلی و همکاران (۱۳۷۵ ش)؛ دانشنامه جهان اسلام؛ تهران: بنیاد دائرة المعارف اسلامی.
حموی، یاقوت بن عبدالله (1995 م)؛ معجم البلدان؛ بیروت: دار صادر.
خادمی، عین‌اله و محمدکاظم نیک‌مرام (1390 م)؛ «تأملاتی پیرامون دلایل مخالفت غزالی با فلسفه یا فلاسفه»؛ تاریخ فلسفه، ش 4.
صادقی علویجه، احمد (1389 ش)؛ «بازپژوهی زیرساخت‌های نظری تکفیر در رساله فیصل التفرقه»؛ فروغ وحدت، س 6، ش 22.
صافی گلپایگانی، لطف‌الله (۱۳۹۰ ش)؛ نوید امن و امان؛ قم: انتشارات مسجد مقدس جمکران.
غزالی، ابوحامد (2003 م)؛ المنقذ من الضلال؛ بیروت: دار اندلس.
____________ (1998 م)؛ المنخول؛ چ 3، بیروت: دار الفکر.
____________ (1972 م)؛ تهافت الفلاسفة؛ محقق: سلیمان دنیا؛ مصر: دار المعارف.
____________ (1382 ش)؛ تهافت الفلاسفه یا تناقض‌گویی فیلسوفان؛ ترجمه: علی‌اصغر حلبی؛ تهران: جامی.
____________ [بی‌تا الف]؛ إحیاء علوم الدین؛ بیروت: دار الکتاب العربى.
____________ [بی‌تا ب]؛ المستصفی فی الاصول؛ بیروت: دار الارقم.
____________ (2017 م)؛ فیصل التفرقه؛ بیروت: دار المنهاج.
____________ (1907 م)؛ فیصل التفرقه؛ مصر: مطبعة السعادة.
____________‌(1391 ش)؛ فیصل التفرقه؛ مترجم: محمدعلی خالدیان؛ سنندج: آراس.
____________ (1409 ق)؛ الاقتصاد فی الاعتقاد؛ بیروت: دار الکتب العلمیه.
____________ (۱۳۶۲ ش)؛ شک و شناخت؛ ترجمه: صادق آیینه‌وند؛ تهران: امیرکبیر.
همایی، جلال‌الدین (1342 ش)؛ غزالی‌نامه؛ تهران: فروغی.