پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

بررسی و تحلیل معناشناسانه «تأویل و ظاهرگرایی» با تأکید بر منابع عالمان سلفیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی، واحد صفادشت، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
10.22034/jid.2024.391485.2411
چکیده
مسئله تأویل و ظاهرگرایی از چالش‌برانگیزترین مباحثی است که همواره بین اربابان مکاتب فکری در حوزه علوم اسلامی مورد تضارب آرا قرار گرفته است و صاحبان اندیشه در این حوزه را بر آن داشته است تا به مخالفان خود اشکال‌های جدی وارد کنند. همۀ این چالش چالش‌ها ریشه در این دارد که در کاربردهای واژه تأویل در قرآن و غیر قرآن از حیث ترادف، تباین، قرابت و تباعد یا همسانی در معنا، چه رابطه‌ای برقرار است؟ به‌یقین بدون پرداختن به جواب این پرسش، تحلیل درستی از وجاهت و مکانت تأویل صورت نخواهد گرفت که نتیجه آن تاکنون انشقاق و انفکاک بین مذاهب کلامی و مکاتب فکری بوده است. بنابراین در این نوشتار به روش تحلیلی - توصیفی، مؤلف بر آن است تا با جانمایی درست مسئله تأویل در بستر علوم مرتبط و تبیین شبکه معنایی واژه تأویل در برابر همسانان خود و تبیین وجه تمایز تأویل با غیر تأویل به این مهم بپردازد. درنتیجه مشخص شد تأویل، گونه‌ای از تفسیر است و مراد از آن معنای عامی است که از سیاق و فحوایِ کلام فهمیده می‌شود و فحوا نیز همان مدلولِ التزامی کلام است که لفظ به دلالت مطابقی دلالت بر آن ندارد؛ ولی چون لازم مفاد جمله است، بر آن دلالت می‌کند. با این تفسیر باید گفت به فحوای کلام نیز واژه تأویل اطلاق می‌گردد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Semantic Examination and Analysis of Esotericism and Literalism with a Focus on Sources of Salafist Scholars

نویسنده English

MORTEZA KIYANPOOR
Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Safadasht Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده English

The issue of esotericism (adherence to esoteric interpretations of religious texts or taʾwīl) versus literalism (or Zahirism, which is the strict adherence to the literal meanings of religious texts) has long been a subject of debate among various Islamic schools of thought. This debate has led to significant disagreements and objections among scholars. These disputes arise from differing interpretations of the term “taʾwīl” (interpretation) as used in the Quran and other sources, concerning whether it is synonymous, distinct, related, unrelated, or identical in meaning. Without addressing this question, it is challenging to provide a comprehensive analysis of the concept of “interpretation,” which has contributed to divisions among theological and philosophical schools. This article uses an analytic-descriptive approach to contextualize the issue of “taʾwīl” within the relevant disciplines and to clarify the semantic network of the term against its related concepts. It argues that “taʾwīl” refers to a type of interpretation derived from the context of the speech and its implicatures—meaning what is implied by the speech rather than its literal meaning. Therefore, the term “taʾwīl” encompasses both literal and implied meanings.
.

کلیدواژه‌ها English

taʾwīl
interpretation
literalism (Zahirism)
semantics
figurative speech
قرآن مجید
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی (1404 ق)؛ نزهة الأعین النواظر فی علم الوجوه و النظائر؛ بیروت: چاپ محمد عبدالکریم کاظمی راضی.
ابن‌فارس، احمد [بی‌تا]؛ معجم مقاییس اللغه؛ قم: مکتب الإعلام الاسلامی.
ابن‌موصلی، محمد (1422 ق)؛ مختصر الصواعق المرسلة علی الجهمیة والمعطلة؛ تحقیق: سید إبراهیم؛ چ اول، مصر: دار الحدیث.
آل‌معمر، حمد بن ناصر حنبلی [بی‌تا]؛ التحفة المدنیة فی العقیده السلفیة؛ تحقیق: عبدالسلام بن برجس؛ [بی‌جا]: [بی‌نا].
اهل‌سرمدی، نفیسه (1396 ش)؛ «معناشناسی تأویل در عرفان ابن‌عربی»؛ پژوهش‌های ادب عرفانی، ش 34.
جرجانی، میرسیدشریف و علی بن محمود استرآبادی (1405 ق)؛ التعریفات؛ بیروت: چاپ ابراهیم آبیاری.
دینانی، غلامحسین (1388 ش)؛ فیلسوفان یهودی و یک مسئله بزرگ؛ چ اول، تهران: هرمس.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412 ق)؛ مفردات الفاظ قرآن؛ ج 1، چ اول، لبنان: دار العلم للدارالشامیه.
ساجد شریف، عطیه (1438 ق)؛ مفسِّری القرآن و اسلوبهم؛ تحقیق: وسام عبدالجلیل جبوری؛ چ اول، قم: نشر اجتهاد.
شریف رضی، محمد بن حسن [بی‌تا]؛ حقایق التأویل فی متشابه التنزیل؛ [بی‌جا]: [بی‌نا].
طریحی، فخرالدین (1375 ش)؛ مجمع البحرین؛ تحقیق: سیداحمد حسینی؛ چ سوم، تهران: کتابفروشی مرتضوی.
عابدی، احمد (1379 ش)؛ «معناشناسی تأویل قرآن در پرتو معناشناسی تأویل حدیث»؛ مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، ش 24.
العثیمین، محمد بن صالح (1413 ق)؛ مجموع فتاوی و رسائل؛ جمع‌آوری و تدوین: فهد بن ناصر بن إبراهیم السلیمان؛ چ آخر، [بی‌جا]: دار الوطن - دار الثریا.
___________ (1419 ق)؛ شرح العقیده الواسطیة؛ چ پنجم، ریاض: دار ابن‌الجوزی.
العلوانی، طه جابر فیض (1987 م)؛ أدب الاختلاف فی الإسلام؛ آمریکا: المعهد العالمی للفکر الإسلامی.
علی‌اکبرزاده، حامد و مصطفی سلطانی (1393 ش)؛ «معناشناسی تأویل و اعتبار معرفت‌شناختی آن در آرای ابوزید»؛ پژوهش‌های معرفت‌شناختی، ش 8.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1409 ق)؛ کتاب العین؛ تحقیق: مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی؛ چ دوم، قم: دار الهجره.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب [بی‌تا]؛ بصائر ذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز؛ ج 1 و 2، بیروت: چاپ محمدعلی نجار.
مامقانی، عبدالله (1411 ق)؛ مقباس الهدایة فی علم الدرایة؛ تحقیق: محمدرضا مامقانی؛ چ اول، بیروت: مؤسسة آل البیت لإحیاءالتراث.
مظفر، محمدرضا (1373 ش)؛ المنطق؛ چ ششم، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
______________ (1417 ق)؛ اصول الفقه؛ چ هشتم، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
المعتوق، احمد محمد (1424 ق)؛ «الشعر والغموض ولغة المجاز دراسة نقدیة فی لغة الشعر - ملخص الرسالة»؛ مجله جامعه ام القری لعلوم الشریعه و اللغه العربیه و آدابها، ج 16، ع 28.
معرفت، محمدهادی (1432 ق)؛ التأویل فی مختلف المذاهب و الآراء؛ چ دوم، تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیة.
نیشابوری، مسلم بن حجاج [بی‌تا]؛ صحیح مسلم؛ بیروت، دارالفکر.