پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

واپژوهی و ژرف‌پویی شش پرسمان در عرفان خراسان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار دانشکده علوم انسانی، دانشگاه دامغان، دامغان، ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران
10.22034/jid.2025.538283.2592
چکیده
مکتب ژرف و شگرف عرفان «خراسان» و کوی با نام و شایان نگرش خراسان در درازنای سده‌های دور و دراز، دارای عارفان بزرگ و آثار گران‌مایه در تصوف و عرفان بوده است؛ به گونه‌ای که می‌توان از آن در جایگاه یکی از سه جای‌باش و پایگاه معنوی بزرگ جهان در کنار کعبه (بیت‌الله الحرام) و بیت‌المقدس نام برد؛ همچنین این دیار دارای پیشینۀ درخشان فرهنگی، فلسفی، عرفانی و محل تجمع پیروان ادیان و مذاهب گوناگون در طول تاریخ بوده است. این سرزمین معنوی و مقدس که از دیرباز مهد تصوف بوده و چهره‌های شاخص و نام‌آوری از آن برخاسته‌اند، خاستگاه نخستین اندیشه‌های تصوف ایرانی بوده و نخستین مشایخ عرفان از این منطقه برخاسته‌اند. در این نوشتار با اشاره به ابعاد مهم معنوی، تاریخی و فرهنگی سرزمین خراسان، نخست به تعریف عرفان از نگاه عارفان خراسانی و سپس تبیین ویژگی‌های مکتب عرفانی خراسان و تفاوت طریقت عارفان آن موطن و سنجش نقادانۀ مفاهیم «سکر، صحو، ملامت و فتوت» در عرفان خراسان پرداخته می‌شود؛ درنهایت، سیر تاریخی و معنوی تصوف و عرفان خراسان (از زهد عارفانه تا تصوف خالص) بررسی می‌گردد
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Retrospective and In-Depth Inquiry into Six Questions Regarding Khorasan Mysticism

نویسندگان English

sajad vaezi Monfared 1
Seyyed Mohammad Rastgoufar 2
1 Assistant professor, School of Humanities, Damghan University,Damghan,Iran
2 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Kashan University, Kashan, Iran
چکیده English

The profound and remarkable school of "Khorasan" mysticism and its notable, noteworthy tradition has, over the course of many centuries, been home to great mystics and produced valuable works in Sufism and `Irfān (gnosis; mysticism). It can be regarded as one of the three great spiritual centers of the world, alongside the Ka'aba (Baytullāh al-Ḥarām) and al-Quds (Bayt al-Maqdis). Furthermore, this region has a brilliant cultural, philosophical, and mystical history and has been a gathering place for followers of various religions and denominations throughout history. This spiritual and sacred land, long a cradle of Sufism from which prominent and famous figures have emerged, is the origin of the initial ideas of Iranian Sufism, and the first masters of mysticism arose from this area. This paper, by referring to the important spiritual, historical, and cultural dimensions of the land of Khorasan, first defines mysticism from the perspective of Khorasani mystics. It then explains the characteristics of the Khorasani mystical school and the differences in the [Sufi/mystic] path (Ṭarīqat) of its mystics, providing a critical assessment of the concepts of "Sukr (intoxication), Ṣaḥw (sobriety), Malāmat (blame), and Fotowwat (spiritual chivalry)" in Khorasan mysticism. Finally, the historical and spiritual evolution of Sufism and mysticism in Khorasan (from ascetic mysticism to pure Sufism) is examined.

کلیدواژه‌ها English

Khorasan
Sufism
Khorasan Mysticism
Sukr (Intoxication)
Masters of Khorasan
sustainability of spirituality
Rumi
افلاکی، احمد بن اخی ناطور. (1385 هـ.ش). مناقب العارفین. به کوشش و تصحیح تحسین یازیچی. چ 4. تهران: دنیای کتاب.
چیتیک، ویلیام. (1386 هـ.ش). مولوی و وحدت وجود، مولوی: دیروز، امروز، فردا، میراث مولوی. ترجمه: مریم مشرف. چ 2. تهران: سخن.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1362 هـ.ش). ارزش میراث صوفیه. چ 5. تهران: امیرکبیر.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1366 هـ.ش). سر نی. چ 2. تهران: انتشارات علمی.
زرینکوب، عبدالحسین. (1367 هـ.ش). جستجو در تصوف ایران. چ 3. تهران: امیرکبیر.
زمانی، کریم. (1390 هـ.ش). شرح کامل فیه ما فیه مولانا جلال‌الدین محمد بلخی. چ 1. تهران: معین.
سلطان ولد، محمد بن محمد. (1376 هـ.ش). ولدنامه. تصحیح جلال‌الدین همایی. چ 1. تهران: نشر هما.
السلمی، ابی‌عبدالرحمن. (1406 هـ). طبقات الصوفیة للامام ابی عبد الرحمن السلمی. بتحقیق نورالدین شریبه. چ 2. حلب: دارالکتاب النفیس.
سنایی غزنوی، ابوالمجد مجدود بن‌ آدم. (1368 هـ.ش). حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة. تصحیح و تحشیه: سیدمحمدتقی مدرس رضوی. تهران: دانشگاه تهران.
سهروردی، شهاب‌الدین یحیی. (1331 هـ.ش). مجموعه مصنفات شیخ اشراق. تصحیح و مقدمه: هنری کربین و سیدحسین نصر. تهران: انجمن شاهنشاهی فلسفه ایران.
سهلگی، محمد بن‌ علی. (1391 هـ.ش). دفتر روشنایی: از میراث عرفانی بایزید بسطامی. ترجمه: محمدرضا شفیعی کدکنی. چ 7. تهران: سخن.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1386 هـ.ش (الف)). چشیدن طعم وقت: مقامات کهن و نویافته بوسعید: از میراث عرفانی ابوسعید ابوالخیر. چ 3. تهران: سخن.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1386 هـ.ش (ب)). قلندریه در تاریخ. چ 1. تهران: سخن.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1391 هـ.ش). نوشته بر دریا: از میراث عرفانی ابوالحسن خرقانی. چ 5. تهران: سخن.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1392 هـ.ش). زبان شعر در نثر صوفیه: درآمدی به سبک‌شناسی نگاه عرفانی. چ 1. تهران: سخن.
الشیبی، کامل مصطفی. (1997 م). صفحات مکثفة من تاریخ التصوف الاسلامی. بیروت: دارالمناهل.
عطار نیشابوری، فریدالدین محمد. (1372 هـ.ش). تذکرة الاولیاء. تصحیح: محمد استعلامی. چ 7. تهران: زوّار.
عفیفی، ابوالعلاء. (1376 هـ.ش). رساله ملامتیه، صوفیه و فتوت. ترجمه: نصرت‌الله فروهر. چ 1. تهران: الهام.
فروزانفر، بدیع‌الزمان. (1361 هـ.ش). شرح مثنوی شریف. جزو دوم از دفتر اول. چ 2. تهران: زوار.
قشیری، ابوالقاسم عبدالکریم بن‌ هوازن. (1361 هـ.ش). رساله قشیریه. ترجمه: ابوعلی حسن بن احمد عثمانی. تصحیح: بدیعالزمان فروزانفر. چ 2. تهران: علمی و فرهنگی.
کاکایی، قاسم. (1389 هـ.ش). هستی و عشق و نیستی. چ 1. تهران: هرمس.
مطهری، مرتضی. (1387 هـ.ش). مجموعه آثار. چ 4. تهران: صدرا.
موحدیان عطار، علی. (1388 هـ.ش). مفهوم عرفان. چ 1. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
مولوی، جلال‌الدین محمد بن محمد. (1379 هـ.ش). مثنوی معنوی. به کوشش توفیق ه. سبحانی. چ 4. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
میهنی، محمد بن منور. (1367 هـ). اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید. مقدمه، تصحیح و تعلیقات: محمدرضا شفیعی کدکنی. چ 2. تهران: آگاه.
نصر، سیدحسین. (1384 هـ.ش). ظهور و تحول تصوف ایرانی؛ میراث تصوف. ج 1. ویراسته: لئونارد لویزن. ترجمه: مجدالدین کیوانی. چ 1. تهران: نشر مرکز.
هجویری، ابوالحسن علی بن‌ عثمان. (1390 هـ.ش). کشف المحجوب. تصحیح: محمود عابدی. چ 7. تهران: سروش.