پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

بررسی تطبیقی معامله به قصد فرار ازدین در مذاهب فقهی و نظام های حقوقی و تأثیر آن بر حقوق قراردادها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
علی خیرخواه 1
مهدی نوروزی 2
علی فارسی مدان 2
رضا سمیعی 3
1 دانشجوی دکتری مذاهب فقهی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 استادیار گروه حقوق و فقه مقارن، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران(عضو پیوسته انجمن علمی ادیان و مذاهب حوزه)
3 دانش آموخته دکتری مذاهب فقهی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/jid.2025.535846.2591
چکیده
این مقاله به مطالعه تطبیقی معامله به قصد فرار از دین در مذاهب خمسه و نظام‌های حقوقی مدرن پرداخته و تأثیر آن بر حقوق قراردادها را بررسی می‌کند. در فقه امامیه، دو دیدگاه عمده درباره صحت یا بطلان چنین معاملاتی وجود دارد: قائلان به صحت با استناد به آیات قرآن، روایت تسلط، و اصل صحت، معامله را نافذ می‌دانند، در حالی که قائلان به بطلان با تمسک به قاعده لاضرر، لاحرج، و انصراف ادله امضای معاملات، آن را غیرنافذ یا باطل قلمداد می‌کنند. در فقه عامه نیز اگرچه عنوان مستقلی برای این مسئله وجود ندارد، اما محدودیت‌های تصرفات مدیون در مذاهب اهل‌سنت نشان می‌دهد که معاملات زیان‌بار به طلبکاران مورد پذیرش نیست. در نظام حقوقی ایران، مواد پراکنده‌ای مانند مواده 218 و 65 قانون مدنی و ماده 4 قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی به مقابله با این پدیده پرداخته‌اند. تحلیل‌های حقوقی نیز بر مبانی مختلفی مانند نظریه وثیقه عمومی طلبکاران، جهت نامشروع، و سوء استفاده از حق استوارند.
کلیدواژه‌ها
معامله
فرار از دین
فقه امامیه
فقه عامه
حقوق قراردادها
قاعده لاضرر
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of Fraudulent Conveyance (Transaction with the Intent to Evade Debt) in Jurisprudential Schools and Legal Systems, and Its Impact on Contract Law

نویسندگان English

Ali Khairkhah 1
Mehdi Norouzi 2
ali farsimadan 2
Reza Samiei 3
1 Ph.D. Candidate in Islamic Schools of Jurisprudence, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Comparative Law and Jurisprudence, University of Religions and Denominations, Qom, Iran(Full member of the Scientific Association of Religions and Sects)
3 Ph.D. in Islamic Schools of Jurisprudence, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

Fraudulent conveyance—transactions conducted with the intent to evade debt—represents a significant challenge in jurisprudence and contract law, consistently creating a tension between the debtor's right to dispose of property and the protection of creditors' rights. This phenomenon not only threatens the legal and economic security of creditors but also undermines public confidence in the institution of contract and its equitable functioning. Therefore, its jurisprudential and legal examination is an unavoidable necessity for ensuring justice and public order. The findings of this research indicate that some early Imāmī jurists, relying on the general principles of the Qur'an and Sunnah as well as the principle of validity (aṣl al-ṣiḥḥah), have deemed the transactions of a debtor to be effective (nāfidh). However, the majority of later Imāmī jurists, invoking rules such as lā ḍarar (no harm), lā ḥaraj (no undue hardship), and the negation of harmful authority (nafy al-sulṭān al-ḍarrī), have considered such transactions either ineffective (ghayr nāfidh) or void (bāṭil).
In Sunni jurisprudence (fiqh al-ʿāmmah), the restrictions stipulated by the four major schools indicate that a debtor's harmful dispositions that prejudice creditors are not legally effective. In Iranian law as well, legislative evolution—from former Article 218 of the Civil Code to the amended Article 218, subsequent Article 218 Mukarrar (bis?), and Article 4 of the Law on the Manner of Enforcement of Financial Judgments—demonstrates a clear trend toward invalidating such transactions.
The results of the study indicate that in all the legal systems examined, fraudulent conveyance (transaction with the intent to evade debt) enjoys no legal protection due to its incompatibility with fundamental principles of contract law, including freedom of contract, the binding force of contracts (luzūm), good faith, and public order. The jurisprudential and legal remedies devised to counteract such transactions are predominantly based on the principle of protecting creditors and preserving public confidence in contracts. This research has been conducted using a descriptive-analytical method, drawing on library-based sources.

کلیدواژه‌ها English

Transaction (Conveyance)
Evasion of Debt
Imāmī Jurisprudence
Sunni Jurisprudence (Fiqh al-ʿĀmmah)
Contract Law
The Rule of Lā Ḍarar (No Harm)
ابن‌ابی‌جمهور، محمد بن زین‌الدین (1403ق)، عوالی اللئالی، تحقیق: آقامجتبی العراقی، بی‌جا: بی‌نا.
ابن‌تیمیة، احمد (بی­تا)، فتاوی الکبری، بیروت: دارالکتاب العلمیة.
ابن‌جزی، محمد بن احمد (بی­تا)، القوانین الفقهیة، بیروت: المکتبة الثقافیة.
ابن‌رجب، عبدالرحمن بن احمد (بی­تا)، القواعد فی الفقه الاسلامی، بی­جا: دارالفکر.
ابن‌رشد، محمد بن احمد (1425ق)، بدایة المجتهد ونهایة المقتصد، قاهره: دارالحدیث.
ابن‌زهره، حمزه بن علی (بی­تا)، غنیة النزوع إلی علمی الأصول والفروع، بی­جا: مؤسسة الإمام الصادق(ع).
ابن‌عابدین، محمد امین (بی­تا)، حاشیة رد المحتار علی الدر المختار، بیروت: دارالفکر.
ابن‌قدامة، عبدالله بن احمد (بی­تا)، المغنی فی فقه الإمام أحمد بن حنبل، بیروت: دارالفکر.
ابن‌قیم، محمد بن ابی‌بکر (بی­تا)،اعلام الموقعین عن رب العالمین، بیروت: دارالجلیل.
اردبیلی، احمد بن محمد (بی­تا)، زبدة البیان فی أحکام القرآن، بی­جا: المکتبة المرتضویة لإحیاء التراث الجعفریة.
اصفهانی، شیخ الشریعة (1410ق)، قاعدة لاضرر، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین.
امامی، سیدحسن (بی­تا)، حقوق مدنی، تهران: انتشارات اسلامیه.
امیدوار، حسن؛ و همکاران (1401)، «واکاوی معامله به‌قصد فرار از دین بر مبنای اصل امنیّت قراردادی»، نشریۀ آموزه‌های فقه و حقوق جزا، ش4، ص106-125.
امیدوار، حسن؛ و همکاران (1402)، «تحلیل معامله به‌قصد فرار از پرداخت دین از منظر اصول زیربنایی حقوق قراردادها»، نشریۀ مطالعات حقوقی، ش2، ص114-140.
انصاری، مرتضی (بی­تا)، رسائل فقهیة، قم: کنگرۀ جهانی بزرگداشت شیخ انصاری(ره).
بارفروش، ملامحمدباقر (1312ق)، شعائر الإسلام فی مسائل الحلال والحرام، بی­جا: چاپ سنگی.
بهجت، محمدتقی (1428ق)، استفتائات، قم: دفتر حضرت آیت‌الله بهجت(ره).
بهوتی، منصور بن یونس (بی­تا)، کشف القناع، ریاض: مکتبة النصر الحدیثیة.
پاکباز، سیامک (1402ش)، شرح قانون مدنی فرانسه، تهران: میزان.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1376ش)، ترمینولوژی حقوق، تهران: گنج دانش.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1379ش)، مجموعۀ محشای قانون مدنی، تهران: گنج دانش.
حسینی شیرازی، سیدمحمد (1414ق)، الفقه القواعد الفقهیة، بیروت: مرکز الثقافی الحسینی.
حلی، علامه حسن بن یوسف (1414ق)، تذکرة الفقهاء، قم: مؤسسة آل‌بیت(ع).
خراسانی، محمدکاظم (1409ق)، کفایة الأصول، قم: مؤسسة آل‌بیت(ع).
خمسه، ابوالفضل (1394)، «اصل صحت از دیدگاه فقهی، حقوقی و کاربرد آن در قراردادهای منعقده، قوانین و آرای قضایی ایران»، فصلنامۀ دانش ارزیابی، ش25، ص35-58.
خمینی، سیدروح‌الله (1410ق)، الرسائل، قم: اسماعیلیان.
خمینی، سیدروح‌الله (1422ق)، استفتائات، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین.
خمینی، سیدروح‌الله (بی­تا)، تحریر الوسیلة، تهران: مکتبة العماد.
خورسندیان؛ و همکاران (1398)، «تحلیل وضعیت فقهی-حقوقی معاملات به‌قصد فرار از دین با توجه به قانون نحوۀ اجرای محکومیت‌های مالی مصوب 1394»، نشریۀ مطالعات حقوقی، ش3، ص71-103.
خوئی، سیدابوالقاسم (1410ق)، منهاج الصالحین، قم: مدینة العلم.
درویش خادم، بهرام (1370ش)، معاملۀ به‌قصد فرار از دین در حقوق اسلام و ایران، تهران: انتشارات کیهان.
راوندی، قطب‌الدین (1405ق)، فقه القرآن، چ2، قم: منشورات آیت‌الله العظمی نجفی مرعشی.
رحمتی‌وند، علی؛ حسن‌زاده، حیدر (1404)، «تحولات معاملات به‌قصد فرار از دین در حقوق ایران و فقه اسلامی و حقوق مصر»، نشریۀ پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست، ش2.
رهگشا، امیرحسین (1381ش)، نحوۀ اجرای محکومیت­های مالی، تهران: مجد.
زرقاء، مصطفی احمد (1425ق)، المدخل الفقهی العام، دمشق: دارالقلم.
زند کرمانی، محمدباقر (1433ق)، رفع النزاع من البین فی الصلح المقصود منه الفرار عن الدین، قم: امیر العلم.
زولر، الیزابت (1396)، درآمدی بر حقوق عمومی، ترجمۀ سید‌مجتبی واعظی، تهران: انتشارات جاودانه.
زیلعی، فخرالدین (1313ق)، تبیین الحقائق، قاهره: بی‌نا.
سبحانی، جعفر (بی­تا)، سلسلة المسائل الفقهیة، بی­جا: بی‌نا.
سیستانی، سیدعلی (بی­تا)، قاعده لاضرر و لاضرار، قم: مکتبة آیت‌الله سید سیستانی.
شربینی، محمد خطیب (بی­تا)، مغنی المحتاج إلی معرفةألفاظ المنهاج، بیروت: دارالفکر.
شهابی، مهدی (1388)، «از حقوق سنتی تا حقوق مدرن تأملی در مبانی تحول نظام حقوقی»، دوفصلنامۀ علمی حقوق تطبیقی، ش17، ص69-90.
شیرازی، ابواسحاق ابراهیم (بی­تا)، المهذب فی فقه الإمام الشافعی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
صابری، حسین؛ حلبیان، حسین (1392) «احقاق حقوق اقتصادی طلبکاران در معامله به‌قصد فرار از دین»، دوفصلنامۀ دانشنامه حقوق اقتصادی، ش3، ص24-53.
صدوق، محمد بن علی (1403ق)، معانی الأخبار، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین.
صدوق، محمد بن علی (1413ق)، من لا یحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین.
صفایی، سیدحسین (1389ق)، قواعد عمومی قراردادها (دورۀ مقدماتی حقوق مدنی)، تهران: نشر میزان.
طباطبایی قمی، سیدتقی (1418ق)، مبانی منهاج الصالحین، بیروت: دارالسرور.
طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم (1340ق)، رسالة السؤال والجواب، نجف: مطبعه حیدریة.
طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم (1415ق)، سؤال و جواب، تهران: مرکز نشر العلوم الاسلامی.
طوسی، محمد بن حسن (1390ق)، النهایة فی مجرد الفقه والفتوی، بیروت: دارالکتاب العربی.
طوسی، محمد بن حسن (1407ق)، تهذیب الأحکام، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
طوسی، محمد بن حسن (بی­تا)، الخلاف، بی­جا: مؤسسة النشر الإسلامی.
عاملی، حر (بی­تا)، وسایل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مصوب 1358ش.
قانون تجارت، مصوب 1311ش.
قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مصوب 1307ش.
قانون نحوۀ اجرای محکومیت‌های مالی، مصوب ۱۳۷۷ ش.
کاتوزیان، ناصر (1358)، «سوء‌استفاده از حق یا تقصیر در اجرای حق»، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی (دانشگاه تهران)، ش21، ص103-115.
کاتوزیان، ناصر (1388ق)، قواعد عمومی قراردادها، تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر (1390ش)، مقدمۀ علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران، چ79، تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر (1403ق)، اعمال حقوقی قرارداد-ایقاع، چ12، تهران: گنج دانش.
کلینی، محمد بن یعقوب (1429ق)، الکافی، قم: دارالحدیث.
کیدری، قطب‌الدین (1374ش)، اصباح الشیعة بمصباح الشریعة، قم: مؤسسة امام صادق(ع).
گلپایگانی، سیدمحمدرضا (1413ق)، هدایة العباد، بی­جا: دارالقرآن الکریم.
لنکرانی، فاضل (1383ش)، تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة-المضاربة، الشرکة، المزارعة و... ، قم: مرکز فقهی ائمۀ اطهار(ع).
لنکرانی، فاضل (بی­تا)، جامع المسائل، قم: انتشارات امیر قلم.
مجلسی، محمدباقر (1403ق)، بحار الأنوار، بی­جا: مؤسسة الوفاء.
محقق حلی، ابوالقاسم نجم‌الدین جعفر (1403ق)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام، تهران: استقلال.
محلی، محمد؛ زنگنه، مسعود (1395)، «مبانی عدم نفوذ معامله به‌قصد فرار از دین در فقه امامیه و حقوق ایران»، نشریۀ فقه اهل‌بیت(ع)، ش88، ص110-142.
المزنی، اسماعیل بن یحیی (بی­تا)، مختصر المزنی فقه المذهب الشافعی، بیروت: دارالمعرفة.
مصطفوی، سیدمحمدکاظم (1431ق)، القواعد الفقهیة، قم:  دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین.
مغنیه، محمدجواد (1421ق)، الفقه علی المذاهب الخمسة، بیروت: دارالتیار الجدید.
مکارم شیرازی، ناصر (1370ش)، القواعد الفقهیة، قم: مدرسۀ امام علی(ع).
مکارم شیرازی، ناصر (1427ق)، استفتائات جدید، قم: مدرسۀ امام علی(ع).
مکارم شیرازی، ناصر (1386ش)، أنوار الفقاهة (کتاب البیع)، قم: مدرسه امام علی(ع).
ملکیان، مصطفی (1384)، معنویت: گوهر ادیان (1) در: سنت و سکولاریسم، چ3، تهران: مؤسسۀ فرهنگی صراط.
موسوی اصفهانی، سیدابوالحسن (1388ش)، وسیلة النجاة، تعلیق امام خمینی(ره)، اصفهان: وسپان.
موسوی بجنوردی، سیدحسن (1419ق)، القواعد الفقهیة، قم: انتشارات الهادی.
میدانی، عبدالغنی (بی­تا)، اللباب فی شرح الکتاب، بیروت: دارالحدیث.
نجفی، شیخ‌محمد‌حسن (1404ق)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نجفی، هادی (1390ش)، الآراء الفقهیة، قم: عطر عترت.
نراقی، محمد بن احمد (1422ق)، مشارق الاحکام، قم: کنگرۀ نراقیین.
نوروزی، بهروز (1382)، «وضعیت حقوقی معامله به‌قصد فرار از دین»، ماهنامۀ کانون سردفتران دفتر یاران، ش45، ص99-108.