پژوهشنامه مذاهب اسلامی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی

بررسی تأثیر سیاست‌‌ مذهبی آل بویه بر تحولات ادیان و مذاهب خوزستان (322- 447.ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه شهید چمران، اهواز، ایران
2 استاد گروه تاریخ، دانشگاه شهید چمران ،اهواز، ایران
3 دانشیار گروه تاریخ، دانشگاه شهید چمران، اهواز، ایران
10.22034/jid.2025.545128.2596
چکیده
خوزستان در سده های نخستین اسلامی به خصوص در روزگار آل بویه(حک: 322- 447.ق) از تنوع و تکثر مذهبی کم نظیری برخوردار بود. در آن روزگار پیروان مذاهب مختلف اسلامی (مکتب کلامی معتزله، مذاهب مختلف فقهی اهل سنت و شیعیان) و همچنین ادیان غیراسلامی(زردشتیان، مسیحیان، یهودیان و صابیئن مندائی) حضور چشمگیری در خوزستان داشتند. این پژوهش با رویکردی تحلیلی در پی پاسخ به این سؤال است که سیاست مذهبی حکومت آل بویه چه تأثیری بر وضعیت پیروان ادیان و مذاهب مذکور در خوزستان گذاشته است؟ یافته های پژوهش نشان می دهد سیاست مذهبی آل بویه مبتنی بر رواداری و تسامح و فراتر از آن سهیم کردن پیروان ادیان و مذاهب مختلف در ساختار حکمرانی خود استوار بود. پیروان ادیان و مذاهب مختلف حاضر در خوزستان نیز از این قاعده مستثنی نبودند. استمرار دوران شکوهمندی مکتب کلامی معتزله، تقویت جایگاه سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعیان، عدم تضعیف اهل سنت و سهیم کردن اهل ذمه در نظام حکمرانی آل بویه از جمله مهمترین تأثیرات رویکرد روادارانۀ مذهبی آل بویه در خوزستان سدۀ چهارم هجری است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Investigating the Impact of Būyid Religious Policy on the Religious and Doctrinal Developments of Khūzistān (322-447 AH / 934-1055 CE)

نویسندگان English

Sajad Papi 1
Ali Bahranipour 2
Bahador ghayem 3
1 Ph.D. Candidate in Post-Islamic Iranian History, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
2 Professor, Department of History, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
3 Associate Professor, Department of History, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
چکیده English

During the early Islamic centuries, particularly under the Būyid dynasty (r. 322-447 AH / 934-1055 CE), Khūzistān possessed an exceptional degree of religious and sectarian diversity. In that period, adherents of various Islamic schools—including the Muʿtazilī theological school, different Sunni jurisprudential traditions, and Shīʿī groups—alongside followers of non-Islamic religions such as Zoroastrians, Christians, Jews, and Mandaean Sabians, had a significant presence in Khūzistān. Adopting an analytical approach, this study seeks to answer the following question: What impact did the religious policy of the Būyid government have on the situation of the aforementioned religious and sectarian communities in Khūzistān? The findings of the research indicate that Būyid religious policy was founded upon tolerance and forbearance, and beyond that, on the inclusion of followers of various religions and sects within their governance structure. The adherents of different religions and sects present in Khūzistān were no exception to this principle. The continuation of the flourishing period of the Muʿtazilī theological school, the strengthening of the political, social, and cultural position of the Shīʿa, the absence of any policy aimed at weakening the Sunnis, and the inclusion of the ahl al-dhimmah (protected religious minorities) in the Būyid administrative system are among the most significant effects of the tolerant religious approach of the Būyids in fourth/tenth-century Khūzistān.

کلیدواژه‌ها English

Khūzistān
Būyids (Āl-e Būyeh)
Religious Tolerance
Religious Developments
Religious Policy
ابن‌حوقل، محمد (1366)، سفرنامۀ ابن‌حوقل (ایران در صوره الارض)، ترجمه و توضیح: جعفر شعار، تهران: امیرکبیر.
ابن‌خردادبه، عبید الله بن عبد الله (1371)، مسالک وممالک، تهران: مؤسسه مطالعات و انتشارات تاریخی میراث ملل.
ابن‌خلکان، احمد بن محمد (1364)، وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان. تحقیق: احسان عباس، الطبعه الثانیه، قم: الشریف الرضی.
ابن‌مسکویه، احمد بن محمد (1376)، تجارب الأمم، ترجمۀ علینقی منزوی، تهران: توس.
ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق (1346)، الفهرست، ترجمۀ محمدرضا تجدد، چ2، تهران: چاپخانۀ بانک بازرگانی ایران.
ابن‌‌اثیر، علی بن محمد (1385ق)، الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی (1992م)، المنتظم فی تاریخ الملوک والأمم، تصحیح: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیة.
اشپولر، برتولد (1373)، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمۀ جواد فلاطوری، چ4، تهران: علمی و فرهنگی.
اصطخری، ابواسحاق ابراهیم (1340)، مسالک و ممالک، به‌کوششِ ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
امام شوشتری، سیدمحمدعلی (1331)، تاریخ جغرافیایی خوزستان، تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی امیرکبیر.
امین، محسن (1403ق)، أعیان الشیعة، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
بغدادی، اسماعیل (1951م)، هدیة العارفین، أسماء المؤلفین وآثار المصنفین، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
بغدادی، عبدالقاهر (1388)، الفرق بین الفرق در تاریخ مذاهب اسلام، به‌اهتمامِ محمدجواد مشکور، تهران: اشراقی.
پورکاظم، کاظم (1377)، صابئین یا یادگاران آدم، سوسنگرد: انتشارات ابرون.
تنوخی، محسن بن علی (1355)، فرج بعد از شدت، ترجمۀ حسین بن اسعد دهستانی مؤیدی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
توحیدی، ابوحیان (1992م)، أخلاق الوزیرین، تحقیق: محمد بن تاویت طنجی، بیروت: دار صادر.
جارالله، زهدی حسن (1366ق)، المعتزله، قاهره: مطبعه قاهره.
جدیدبناب، علی (1398)، تعامل آل‌‌بویه با اقلیت‌‌های دینی و مذهبی، چ3، قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی.
جعفرنیا، فاطمه (1397)، «سیاست‌‌های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل‌سنت»، تاریخنامۀ خوارزمی، س6، ش22، ص21-30.
جعفریان، رسول (1387)، تاریخ تشیع در ایران، تهران: نشر علم.
جلیلیان، شهرام (1395)، علی بن عباس اهوازی؛ پزشک ایرانی سدۀ چهارم هجری، اهواز: دانشگاه علوم پزشکی جندی‌شاپور اهواز.
جهان، زهرا؛ ناظمیان‌فرد، علی (1397)، «زمینه‌‌ها و عوامل مؤثر بر منازعات شیعیان و سنیان بغداد در عصر حاکمیت آل بویه»، پژوهشنامۀ تاریخ‌‌های محلی ایران، س6، ش2 (12)، ص61-76.
حموی، یاقوت بن عبدالله (1380)، معجم البلدان، ترجمۀ علی‌نقی منزوی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
خطیب بغدادی، احمد بن علی (1997م)، تاریخ بغداد، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیة.
دهقانی، محمد (1393)، بررسی تطبیقی رواداری مذهبی در عصر آل بویه و سلجوقیان، قم: نشر ادیان.
ذهبی، محمد بن احمد (1989م)، تاریخ الإسلام ووفیات المشاهیر والأعلام، بیروت: دارالکتاب العربی.
ذیلابی، نگار (1390)، «تمرکز جمعیتی یهودیان در شهرهای ایران؛ از عصر سلجوقی تا حمله مغول»، تحقیقات تاریخ اجتماعی؛ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، س1، ش1، ص25-40.
رسائی، عبدالرضا (1390)، حدیث و محدثان برجستۀ (صاحب‌کتاب) خوزستان تا پایان عصر صفوی، پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، دانشکدۀ علوم حدیث.
زرچینی، رسول (1402)، «میراث دوگانۀ قرن شیعه: هم‌گرایی و واگرایی مذاهب اسلامی در عصر آل بویه»، شیعه‌شناسی، س21، ش82، ص127-158.
زرکلی، خیرالدین (1989م)، الأعلام، طبع الثامنه، بیروت: دارالعلم للملایین.
شبانکاره‌‌ای، محمد بن علی (1381)، مجمع الأنساب، تصحیح: میرهاشم محدث، تهران: امیرکبیر.
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم (1335)، الملل والنحل، ترجمۀ افضل‌الدین صدر ترکه اصفهانی، تهران: چاپخانه تابان.
صابری، حسین (1388)، تاریخ فرق اسلامی (2)؛ فرق شیعی و فرقه‌های منسوب به شیعه، تهران: سمت.
صابری، حسین (1390)، تاریخ فرق اسلامی (1)؛ فرقه‌های نخستین، مکتب اعتزال، مکتب کلامی اهل‌سنت، خوارج، تهران: سمت.
صبحی، احمد محمود (1405ق)، فی علم الکلام، بیروت: دارالنهضة العربیة.
صفدی، خلیل بن ایبک (1982م)، الوافی بالوفیات، به‌تحقیقِ هلموت ریتر، بیروت: دارالنشر فرانز شتاینر.
الفاخوری، حنا (1393)، تاریخ ادبیات زبان عربی از عصر جاهلی تا قرن معاصر، ترجمۀ عبدالمحمد آیتی، تهران: توس.
فقیهی، علی‌اصغر (1373)، چگونگی فرمانروایی عضدالدوله دیلمی و بررسی اوضاع ایران در زمان آل بویه، تهران: نشر پرتو.
قبادیانی مروزی، ناصربن خسرو (1335)، سفرنامۀ ناصرخسرو، تهران: زوار.
قفطی، علی بن یوسف (1371)، تاریخ الحکماء قفطی، تهران: دانشگاه تهران.
کرمر، جوئل (1375)، احیای فرهنگی در عهد آل بویه، ترجمۀ محمدسعید حنایی کاشانی، تهران: نشر دانشگاهی.
گرجی‌پور، ضرغام؛ چلونگر، محمدعلی؛ ابطحی، علیرضا (1394)، «مناسبات شیعه و معتزله در قرن چهارم هجری»، ادیان و عرفان، س48، ش1، ص121-138.
ماوردی، علی بن محمد (1989م)، الأحکام السلطانیة والولایات الدینیة، تحقیق: احمد مبارک البغدادی، الکویت: مکتبة دار ابن‌‌قتیبه.
محمدی صیفار، مهدی (1401)، سیاست تنوع فرهنگی حکومت شیعی آل بویه با مقایسۀ سیاست‌‌های جمهوری اسلامی ایران، قم: میراث ماندگار.
مسعودی، علی بن حسین (1365)، التنبیه والاشراف، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران: علمی و فرهنگی.
مفتخری، حسین؛ بارانی، محمدرضا؛ انطیقه‌‌چی، ناصر (1391)، «مدارای دینی و مذهبی در عصر آل بویه»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، س3، ش6، ص79-100.
مفتخری، حسین؛ قبادپور، علی فتح  (1383)، «تجدید حیات فکری-فرهنگی معتزله در قرن چهارم هجری»، تاریخ اسلام، س5، ش20، ص63-98. 
مقدسی، محمد بن احمد (1361)، أحسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ترجمه: علینقی منزوی، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان.
مودت، لیدا؛ پاپی، سجاد؛ لاری منفرد، فرشید (1400)، «عوامل رشد و گسترش مکتب کلامی معتزله در خوزستان؛ سدۀ‌‌ 2 تا 4 هجری»، پژوهشنامۀ تاریخ‌‌های محلی ایران، س10، ش1 (19)، ص11-26.
مؤلف ناشناخته(1313)، تبصرة العوام فی معرفة مقالات الأنام، منسوب به سیدمرتضی بن داعی حسنی رازی، تصحیح: عباس اقبال، تهران: بی‌نا.
نجاشی، احمد بن علی (1365)، رجال النجاشی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
ولت، پی ام؛ لمبتون، آن. ک. س؛ لوئیس، برنارد (1387)، تاریخ اسلام کمبریج، ترجمۀ تیمور قادری، تهران: مهتاب.